27/06/2025
გივი ელიავას და გრიგოლ ფარულავას კრებულიდან. ბევრი უზუსტობაა, თუმცა ბევრი ცნობაც ძალიან მნიშვნელოვანია
მუხურის სასოფლო საბჭო
სოფელი ხობისწყლის ხეობის ზედა წელშია გაშლილი. მისი ჩრდილოეთი ნაწილი წიფურონისა და ოსინდალეს მთებს შორისაა შეჭრილი. აქ, მთების ფერდობებზე და მცირე, მაგრამ ნაყოფიერ ჭალებში უძველესი ნოხორუები — ნასახლარებია, ნახარდნარი დობერები და ოსკალე მასივები. ვაზი და ფუტკარი დღესაც ამ სოფლის მშვენებას წარმოადგენს. სოფელს ჩრდილოეთით და ჩრდილო-აღმოსავლეთით გოიარზენისა და ოსინდალეს მთები ადგას, რაც ღრმა, თვალწარმტაცი კარსტებით და მთის ლამაზი კორდებითაა დამშვენებული. ხობისწყალი კალმახითაა სავსე. მისი შუა ნაწილი შემდეგ უფრო გაშლილ ხეობაში გადადის. სოფელს სამხრეთითა და აღმოსავლეთით ესაზღვრება ხაბუმეს, ზუმისა და თაიას სასოფლო საბჭოები, ხოლო დასავლეთით — წალენჯიხის რაიონი. ხობისწყალი ამ სოფლის ტერიტორიაზე თვალწარმტაც სანახაობებს ჰქმნის. აქვეა კოლხური ფუტკრის საჯიშე მეურნეობა. სოფლის ცენტრი XIX საუკუნის დასასრულს მთელი ამ მხარის სავაჭრო, ეკონომიურ კერას წარმოადგენდა. აქ იყო ვაჭართა და ხელოსანთა უბნები. იყო აგარაკები, ტერასული მასივები. გადიოდა ძველი გზა წალენჯიხასა და ზუგდიდისაკენ. სოფელი დღეს მთელი სამეგრელოს მშვენებაა.
მუხური (კუთხე), სასოფლო საბჭოს ცენტრი. მთელ სასოფლო საბჭოს ასე ეწოდება. მუხური უძველესი დროიდან ამ ადგილის სტრატეგიული, ეკონომიკური და კულტურული ცენტრი ყოფილა. აქ XIX ს. ბოლოს უკვე არსებობდა მამასახლისის კანცელარია, ფოსტა. აქ წალენჯიხისაკენ მიმავალ გზის ამ ჯვარედინზე იყო ეტლების და დილიჟანების გასაჩერებელი და ცხენების გამოსაცვლელი, მცირე სასტუმრო სახლიც. მისი სავაჭრო ურთიერთობა ზუგდიდს, ქუთაისს და იქითაც ვრცელდებოდა. XIX ს. დასასრულისათვის. აქ არსებობდა სადურგლო სახელოსნოები. ფართლეულის, გალანტერიის, წვრილმანი სამეურნეო საქონლის სავაჭრო დუქნები. არსებობდა ფურნე, სამიკიტნოები. სოფელს ემსახურებოდა ერთი ბიბლიოთეკა და ერთი ერთკლასიანი სასწავლებელიც (1896 წლიდან ორკლასიანი). აქვე იყო აფთიაქი, აქ ცხოვრობდა და საქმიანობდა ერთი ფერშალიც. სოფლის ღირსებას წარმოადგენდა. ხობისწყლის ხეობის შესანიშნავი ჰაერი, რომელიც ზღვისა და მთის ჰაერის ნაზავს წარმოადგენს და სააგარაკო მნიშვნელობას აძლევს ამ ადგილს. აქვე იყო მინერალური წყლები, უძველესი მინერალური გამოსავლები. აქვე, სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ მხარეზე ძველთაგანვე ტერასული ტიპის მიწათმოქმედება იყო განვითარებული. მცირე, ქვის ღორღით და ღობურით გამაგრებული ტერასული ტრანშეები კიბისებურად მიუყვებოდა ფერდობებს და ჭადაჭადას, ღომის და სიმინდის ნათესებით, ხილითა და ყურძნით იყო დამშვენებული. მუხური კუთხეს ნიშნავს, ერთ კუთხეს, კუთხისაგან გამორჩეულ შედარებით ვრცელ უბანს" (ნიკოლოზ ალექსის ძე გახარია, 64 წლისა).
ქოყო, ქოხო. (ნაყოფიერი). უბანი. პატარა სოფელი. „ეს ადგილი ძველთაგანვე ცნობილია თავისი დიდი ნაყოფიერებით. მიწა აქ შავია, საფანტივით შავი და ადვილად დასამუშავებელი, ეფშა, დალოცვილი. ხილიან-ვაზიან-ვენახიანი, დადიანების დასამუშავებელი ადგილი“ (გრიშა შოთას ძე ქებურია, 63 წლისა). მთიანი სოფელია. მდებარეობს მდ. ხობისწყლის ზედა წელზე. სახლობს 37 ოჯახი.
თარზენი, გოლარზენი (მთაველობი). ადგ. „მთის შეფენაზე და მის ძირას, მდინარე ხობისწყლის ჭალაზე არის ეს მთავარი რზენი, მთავარი ველობი. აქ სიმინდის და ღომის უხვი მოსავალი მოდიოდა თურმე“.
ლაკადა (მთის წინა), მთის წინა ფერდობები და ველობი „სულ ეს დაბალი ადგილები, მთის კალთები, ბორცვები და გორაკები მთის წინა, ძველებიდან ლაკადა ადგილებადაა დასახელებული“.
ოსინდალე (სასიძო). მთაა. „ლაკადას ზემოდ ხობისწყლის მარცხენა ნაპირზე თაიას ზემოდ ადგილია და მთაა, იგი თაიადან მუხურის სასოფლო საბჭოში ვრცელდება. გზა მუხურიდან ადის. ძალიან სააგარაკო და მდიდარი ადგილია. სულ ჭყონა და წიფურონა ტყეებია — სულ მუხნარი და წიფლნარი ტყეებია“.
ზინდი ანუ გოზინდილი (რზენდიდი ველდიდი), ადგ.
1. „იგი მთის მკერდზეა გაშლილი. ვრცელი ველია, რზენი დიდია, ზენდი ან ზინდია“.
2. „ზინრე — მოსასვენებელი, საწოლი ადგილია. სახლობენ გაბედავები“ (გ. ხუხუნი). მთარზენსა და უჩა ხურუს მთებს შორის გაჭიმული ველი.
ლუგელა, ადგ. „ხეობა ჩაკვეთილია ლამაზი იწროხით და მოედინება წყაროს წყალი, მას შეერთვის მწარე, მჟავე წყალი, რომელიც უძველეს დროიდან მეცხოველეებს სამკურნალოდ მიაჩნდათ. ახლა იგი გამოყენებულია ფართოდ. აქაც მოდიან და ისვენებენ ავადმყოფები, იქითაც გააქვს მთავრობას დაბეჭდილი და აფთიაქებში ყიდის. მისი ხეობა ბუნების ღირსშესანიშნაობით ძალიან მდიდარია. აქ წიფლისა და წაბლის მაღალი კორომები, კლდეები და ქვები შემოსილია ფაფუკი, ხაოიანი, გამჭვირვალე მწვანე ხავსით. მთაში მრავალ ადგილასაა კარსტული ქვაბები. ეს მდინარე ხობისწყლის ხეობაა ქოყოდან ვიდრე მიხეილ თოლორდავას ნასახლარამდე“.
დ უ რ ც ხ ო ნ ა (ეკლნარ-ბუჩქნარი), ადგ. „უძველესი ვაზნარი ყოფილა. მაღალ ხეებზე მიშვებული ყოფილა დცხუს ჯიშის მაღლარი ვაზი, რომლის ყურძენი და ღვინო ძალიან კარგი ყოფილა. ადესა და სხვა დღეს ცნობილი ჯიშის ვაზი მას ვერ მიუდგებოდა თავის ღირსებით. ასე გამიგონია ჩემი წინაპრებისაგან“ (ჟუჟუნა პეტრეს ასული შენგელია, 59 წლისა).
ოყორანე (საყორნე), ადგ. „მთის ფერდობია წაბლის, მუხის, ცაცხვის და წიფლის ხშირი ტყით დაფარული. მისი ფერდობი დამშვენებული ყოფილა კაკლის მრავალწლიანი ხეებით. აქ სულ ყორნები ბუდობდა“.
ქარჩახეში ღალ (ქარჩავას ასულის ღელე), ადგ. „ქვრივი ქალი ყოფილა, ძალიან მამაცი და შრომისმოყვარე, მას ქონია აქ მიწები და ამ ღელესათვის მისი სახელი უწოდებიათ“.
ო ძ ი ლ ე (საძებნი, თევზსაჭერი), ადგ. „აქ, ხობისწყლის ამ მცირე ფონთან ჩვენი ძველები დგამდნენ ფაცერებს, ბადეთი იჭერდნენ კალმახს. ეს ოძიე ადგილი დადიანებმაც კი იცოდნენ და ხშირად კრძალავდნენ აქ თევზჭერას, თვითონ მოდიოდნენ და თევზის ჭერით ირთობდნენ თავს“ (გრიშა მიხეილის ძე ქებურია, 65 წლისა).
შურუბუმ (ულაპარაკო, უხმაურო), ადგ. „აქ ქალი დამალულა, რომელიც გამოქცევია მდევრებს და სული გაუკმენდია. ხმა არ ამოუღია, შემალულა ქვაბში და თავი გადაურჩენია“.
ფეხ ნოხორი (ფეხნასახლარი), ადგ. „ფეხუ ფიფია ნასახლება აქ ოდესღაც“.
ნაოხვამუ (ნასალოცვარი), ადგ. „უძველესი ნასალოცვარია, ადგილობრივი მკვიდრთა სალოცავი“.
ხას აბუ (ხეზე ჩამოსაკიდი, კაკვაზე ჩამოსაკიდი), ადგ. „აქ ისეთი ციცაბო ბილიკები იყო, რომ კაცი მხოლოდ ხის ტოტს, ხას უნდა ჩამოკიდებოდა და ისე გაეარა, ამიტომ ეძახიან ადგილს სასაბუს — ხას აბუნი რე“.
ნაცხა (ნაჭვარა, გადამწვარი, ახო), ადგ. „აქ ადგილი გეგნუნცხალუნა, გეგნუჭუნა, გადაუწვიათ და დაუმუშავებიათ. თამარ მეფეს უჩუქნია და ამიტომ. ნახვამა ადგილია“.
ლეგაბედე, გაბედავების (გვარია) უბანი.
უ ჩარუხუ (შავი ხევი). ადგ. „უჩა, რუმე, რუხურე. ხურურე, შავი, ბნელი ხეობაა. ძლიერ საშიშარი. შავი ქვის გროვა“.
სკური, „ადგილი და წყაროა. წყარო მინერალურია. მუხურის წყლის მსგავსი. ადგილიც გაშლილი ადგილია, ნაყოფიერი. ტყიანი და ვაზიანი დობერო. ღელეც ჩამოუდის“.
ლ ე რ ო გ ე (ლეროგავე), უბანი. „როგავები (გვარია) ესახლენ წინათ, მათი უბანია“.
დღვებუში (ჭაობნარი), ადგ. „მთის ველობი, ჭაობიანი“.
ოხვამე (ეკლესია), ეკლესია. XIX ს. ბაზილიკური ნაგებობის ნანგრევია.
ოხვამე კარი (ეკლესიის კარი), მოედანია. ადგ. „აქ შაყარუა — თავშეყრა იცოდნენ გასართობად და საცეკვაოდ, სალხენად. ასევე, დღესასწაულებს ატარებდნენ აქვე, იცოდნენ ალერტობა, თერდობა. თოლორდავების ნამოსახლარია“.
ონტკილე (სატკილო), ადგ.
შ ე ლ ე თ ი ადგ. „მდ. ხობისწყლის ზემოწელზე, მუხურის ზევით. სახელწოდება წარმომდგარია. შელიების ნასახლარიდან. აქ სახლებულან, შემდეგ განსახლებულან. შელიათი, შელიას სახლკარი“ (გ. ხუხუნი).
დიდ დღვებაში, ადგ.
წყარიში ოშუმუ (წყლის დასალევი), წყარო. „ამ ხეობაში ეს ყველაზე სუფთა და ცივი წყალია. ამ ადგილას ჩერდებოდნენ მთისაკენ მიმავალი მწყემსები და წყალს სვამდნენ. აქ უყვარდათ მოსვლა დადიანებს, სანადიროდ რომ გადიოდნენ. აქ წყალს სვამდნენ“ (კუკური გახარია).
ნუ ზ მიკატახუ (ნაძვის მოსატეხი), ადგ.
გვამარდა, ადგ.
ო რო გე, ადგ.
ლანჯერი (ლანჯობა — კოპიტნარი), ადგ.
გულურ რზენი (მთის ველობი), ადგ. „მთაში ჩავაკებული ველობია რამდენიმე ჰექტარამდე. იგი საყანედ ჰქონდათ გამოყენებული“ (სანდრო ცირდავა).
გვამარდა ფერდი, ადგ.
ხეილი (მორღვეული, ფლატე). ადგ. „ჩახსნილი, გამორღვეული ადგილია“.
კ ა ლ ა შ ი, ადგ.
ხობწყარიში დუდი (ხობისწყლის თავი), ადგ. „აქ, ამ ვიწრო, მაღალ და ლამაზ ხეობაში ხავსით დაფარულ ქვაბში ჩანჩქერად გადმოსჩქეფს ხობწყარის თავი“.
მიხელაში კარე (მიხელას კარავი), ადგ. „მესაქონლეს სადგომი, კარავი, ჯიხური. აქვე ჰქონდა აგვარა“.
მიხაში კარე (მიხას კარავი), ადგ. „ისიც მესაქონლე მიხა როგავას კარავი ყოფილა“.
ჭუჭელონი (ჭინჭრიანი), ადგ. „სულ ჭინჭარი სცოდნია და იცის ახლაც, მაღალი და ძლიერ მსუსხავი“.
ურთხელონი (ურთხლნარი), ადგ. „აქ სულ ურთხელები ყოფილა, მრავალწლიანი ხეები, დღეს ბევრი გაჩეხეს, მაგრამ ახლაცაა შემორჩენილი საკმაოდ სქელი ტყიანი ურთხელისა“.
ღ უ ნ ჯ ი. ადგ.
ღუნჯიში წყარი, ღელე.
ნაოჭკადუ (ნასამჭედლარი), ადგ. „უძველესი სამჭედლო ყოფილა, აქვე ჭახუნდეს, — წურავდნენ თურმე რკინასაც“. (რომან შალიკოს ძე ქომეთიანი, 44 წლისა).
ნათიფურუ (სათიბი). ადგ. „ძალიან მსუყე და მაღალი ბალახი იცის. აქ თიბავდნენ წინათ თივას მესაქონლეები და ინახავდნენ ზამთრისათვის“ (სანდრო ცირდავა).
შელეთ ფერდი (შელეთის ფერდობი), ადგ.
ნალისმარ ღელე (ნალურსმანი ღელე). ღელე.
ტოჩიში ღალი (ტოჩის ღელე), ღელე.
ჩიჩუაში ნოხორიი (ჩიჩუას ნასახლარი), ადგ.
ხ ა მ ა, ადგ.
შაშაში წყარი (შაშას წყალი), წყარო.
ლ ე ს ო ს ელე, სოსელიების (გვარია) უბანი.
ნოხორიი (ნასახlარი), ადგ.
კრზალა (მწევარ ძაღლთა სანაშენო), ადგ. „აქ დადიანებს კურზვალი — მწევარ ძაღლთა სანაშენო ჰქონიათ. აქვე ყოფილა ძაღლით სანადირო ადგილები კურდღელზე და მელაზე“. (ნიკოლოზ ალექსის ძე გახარია, 64 წლისა). „მთა გავს ღომის მოსაზელ კირზას".
ოთიფურე (სათიბი), ადგ. „ამბობენ ოთფ-დუა-თფ-დუა. ე. ი. ჯოგის დასასვენებელი იყოვო“.
შ უ შ ე ლ ი (ტიტველი, ალპური ზონა), მთა. „ოსინდალეს და წელამის დუდი სულ შიშველია. ძალიან მდიდარი საზაფხულო საძოვარი".
ნათიფურუ (ნათიბარი). ადგ. ადგილი, სადაც საქონელს აძოვებდნენ.
ო ხ ო ჯ ე (სახარე), მთაა. „აქ სულ ხარებს აძოვებდნენ. ამ ბორცვიან ხეობებში ხარების ლაღი რბენა და ძოვა უფრო უხიფათოა".
კალაშ დუ დ ი (კალას თავი), მთაა.
ცაში კიბელი (ცაზე ჩამოკიდებული, ცამდე კიბე), ადგ. „ყველაზე მაღალი მწვერვალი ამ ადგილზე. მთა გვამარდასთან. არის გადმოცემა, რომ ამ ციცაბო კლდეზე ნოეს კიდობანი იყო დამდგარი, მიბმული რკინის პალოზე ჯაჭვით. ახლაც არის აქ რკინის პალო. აქ შემდეგ ქაჯები ბუდობდნენ. ქაჯების და ეშმაკების საბუდარია. არის გადმოცემა, რომ აქ მხოლოდ გუჯუ გახარია ნადირობდა ჯიხვებზე. ერთ-ერთი მონადირე აქ ჯიხვს გამოკიდებია, ჯიხვი გაქცეულა, იგი გამოკიდებია მას, გადაჩეხილა უფსკრულში“ (ნ. გახარია).
კალაში (ლერწამი), ადგ. „აქ სულ ლარჭემი (ლერწამი) ყოფილა. მისგან მწყემსები ლარჭემს აკეთებდნენ“.
ოცხენე (საცხენო). გზა. იგი გადადის წალენჯიხაში.
ოხ არკალუ, „უფსკრულიანი ადგილი, საიდანაც აქ ქვები ცვივა".
ღალიში წყარი, ღელე. მჟავე წყალია, რკინის შემცველი.
პაპასქირიში წყარი, ღელე. მჟავე წყალია.
პაპასქირიში გინალურა (პაპასქირის დანაძინები), ადგ. „აქ პაპასქირს დაუძინია და ვერც ამდგარა“.
ლ ე ნ ჭ ე ხ ა (საწურავი ადგილი), ადგ. „აქ უძველეს დროში რკინას წურავდნენ თურმე“ (გ. ხუხუნი).
დიდღალი (დიდი ხევი), ხეობა. ადგ.
ს ა მ ა რ ჭ ი ხ ლ ო (სამერცხლე) ადგ.
დ ი დ ვ ე, ადგ. მთა.
ჩე გვალა (თეთრი მთა), მთა.
ტეხირი (ტეხილი), მთა, მთაზე გადასასვლელი უნაგირა.
ნაოხვამუ (ნასალოცვარი), ადგ. „უძველესი ნასალოცვარია“.
ლევან ჩიჩუაში ყვანა (ლევან ჩიჩუას ყანა), ადგ. „ლევანის ყმა სახლებულა აქ. იგი მოხუცი ყოფილა, ლევანს მისთვის ახალგაზრდა ცოლის შერთვა ურჩევია, ყმას ცოლი შეურთავს, რომელთანაც შემდეგ ლევანი ატარებდა თურმე დროს“.
ზურგა (მიწაზურგა), ადგ. „უძველესი ნასალოცვარია“.
ოკირეში (საკირე), ადგ. „უძველესი საკირე ორმოებს ახლაც ვთხრით ხოლმე“.
თიქ ნოხორი ი (თიქნასახლარი), ადგ.
მაფელ ღელე. (მაფელი წყარო და ღელე), წყარო და ღელე. „მას მაფა წყარსა — მეფე წყალსაც ეტყვიან, წყლების მეფეს. უერთდება ხობწყალს“.
ლეცირდე, ცირდავების (გვარია) უბანი, „ამ უბანზე გადის მთის გზა. სოფლის ცენტრში ოხვამეა — ეკლესია“.
ნაოს ხაჰუ (ნასაცეკვარი), ადგ.
ს ქ უ რ ჩ ა, ღელე და ადგილი.
ბელერი, ადგ.
ტოტიაში ნოხორი (ტოტიას ნასახლარი), ადგ.
ჭ ა ლ ე, ხობისწყლის ჭალა.
მიტოში ნოხორი ი (მიტოს ნასახლარი), ადგ.
ნააეროდრ ო მ ა ლი (ნაჰაეროდრომალი), ადგ. „ჰაეროდრომისათვის მოუწყვიათ მინდორი, ერთი-ორჯერ კიდეც დაფრენილა. თვითმფრინავი. ახლა ყანა და ბაღია“.
ფუჭი, ადგ. „ფუქი (ბალახია) იცოდა აქ“.
ენ წერი (ეწერი), ადგ. დღეს ჩაის პლანტაციაა.
ოს კალე სანაშენო (ფუტკრის სანაშენე მეურნეობა). მეურნეობის ცენტრი. მცირე დაბა. ამ მეურნეობას მსოფლიოს 85 ქვეყანასთან აქვს კავშირი. აქედან ვრცელდება კოლხური რუხი ფუტკარი, ჩვენ ხელთ გვაქვს წერილი პოლონელი პროფესორისა, სადაც იგი თხოვს მეურნეობის დირექციას, რომ ერთი დედაფუტკარი გადაუგზავნონ მას. იგი წერს, რომ კოლხური ფუტკარი მსოფლიოში ყველაზე საუკეთესო ჯიშისაა.
ო ტ უ რ ე (სატურე) ადგ. დღეს ჩაის პლანტაციაა.
ჭ ა ლ ე, ჭალა.
შიქშა ღ ა ლ. (შიქშა ღელე), ღელე.
შიქშაში დუდი (შიქშას თავი), ადგ. „არის გადმოცემა, რომ აქ ყოფილა თბილი წყალი, სამკურნალო, აშენებული ყოფილი აბანო. აქ ქალები მოდიოდნენ, რეცხავდნენ სარეცხს და აშრობდნენ. ავადმყოფები მოდიოდნენ და ტანს იბანდნენ და მკურნალობდნენ. როცა ოსინდალეს ტყე გაიჩეხა, წყალმა იკლო. მეწყერმა აავსო შიქშას თავი. ცივი წყალი შეერია და გააცივა თბილი წყალი. ჩვენ ერთხელ გავთხარეთ, ძველ ნაგებობამდე მივედით. მაგრამ ცაცხვი მოჭრეს და მეწყერმა ისევ დაფარა ეს ადგილი. საჭიროა გაბურღვა. გვალვის დროს თოლორდავები ხარს იყიდიდნენ, მოდიოდნენ აქ, ამ წყლით ხარშავდნენ და იქვე ლოცულობდნენ“ (ნ. გახარია).
ლეფაცაცე (საფაცაცო), უბანი. ფაცაციები (გვარია). სახლებულან აქ“.
ლეთ ორდე. (სათოლორდაო), უბანი. თოლორდავების (გვარია) უბანი.
ნადუქანუ (ნადუქნევი), ადგ. „ამ უბანშიც იდგა ძველი დუქანი“.
ნ ა ფ ო შ ტ უ (ნაფოსტარი), ადგ. „უძველესი ნაფოსტარია“.
ჯ ვ ე შ ი შ არა (ძველი გზა), გზა. „აქ გადიოდა შქა სამარგალოში შარა. იგი წალენჯიხის გავლით ზუგდიდში გადიოდა“.
ჭ ა ლ ე, ჭალა.
ნა დონორუ (ნასახლარი), ადგ. „დადიანს ზანაში არ მოსწონებია ადგილი. აქ მოსულა, ძლიერ მოსწონებია და სასახლე და კარმიდამო შეუქმნია აქ“.
ე ნ წ ე რ ი (ეწერი), ადგ.
ლებაძაღუე (საბაძაღუო), უბანი, „ბაძაღუების (გვარია) სამოსახლოა აქ“.
ლექომეთიანო (საქომეთიანო), უბანი. „ქომეთიანები (გვარია) სახლობენ აქ“.
ო ჯ ა პ ე (სათუთე), ადგ.
ნ ა ნ წ ყ უ (ნამეწყრალი), ადგ.
ენწერი (ეწერი), ადგ.
ნახარ და ნუ (ნახარდნალი), ადგ.
წიფო ნა (წიფლნარი), ადგ.
ლეგახარე (საგახარო), უბანი. გახარიების (გვარია) უბანი.
ჭყონა (მუხნარი), ადგ. „სულ ჭყონა იყო ლებარდეს ზემოდ. დღეს მუხნარი გაჩეხილია“.
ო სკალე (საფუტკრე), ადგ. მელეთშია.
კირზული, ადგ. „აქაც გაშლილი ოსკალებია, ზაფხულს აქ დაჰქონდათ სკის ბუკები და ჰყავდათ სკა. ჩვენი სოფლის ღირსებას ფუტკარი და თაფლი წარმოადგენდა. გარდა თაფლისა, ჩვენი არის მშრომელებს ბაზარში გაჰქონდათ ცვილი და თაფლის არაყი. სოფლის არაყი ყველაზე საუკეთესო არაყია“.
ნაოსხაპუ (ნასაცეკვარი), ადგ.
საჯარო (საჯარო), ადგ. „აქ ჯარალუა და შაყარუა ხდებოდა. აქ იმართებოდა ცეკვა-თამაში, სწავლობდნენ ახალგაზრდები. ხელოსნობას, ეჯიბრებოდნენ, ერთმანეთს ხვდებოდნენ. ახალგაზრდები, სასიძო საპატარძლოს აქ ეცნობოდა“.
ოხვამე (ეკლესია) ადგ. „აქ დიდი დღეობა იცოდნენ — საკურთხობა. აქვე იცოდნენ ალერტობა გაზაფხულსა და შემოდგომაზე“.
ქვაბი (გამოქვაბული). გამოქვაბული. ხობწყარის აღმოსავლეთ ნაპირზე. ოსინდალეს მთაზე, თარზენის ჩრდილოეთით მზისა და წიფლის ტევრში ქვები და ხეები შემოსილია მწვანე თიფრიკივით რბილი ხავსით. აქ, მთის სიღრმეში იჭრება კარსტული მღვიმე, საინტერესო კარსტული წარმონაქმნებით — სტალაქტიდებით და სტალაგმიტებით. პირველი დარბაზი მოფენილია ხავსით. ძალიან საინტერესო ბუნებრივი წარმონაქმნია, რაიონის ახალგაზრდობას უცდია მისი კეთილმოწყობა, დამთვალიერებელთათვის მისადგომად გაუხდიათ იგი“.
შავაში ნაკარუ (შავას ნაკარვალი). ადგ. შელეთის ბოლოსაა, ნამოსახლარი ადგილი. „აქ. შავა თოდუას, მწყემსს ჰქონია კარავი. არის ვენახი მაღლარზე“.
ლეკუნე (უკუნეთი ადგილი), ადგ. „უკუნა (გვარია) სახლებულა აქ“. არის მაღლარი ვაზი. დღეს ნასახლარია“.
ნოხორი (ნასახლარი), ადგ. „ბეროკიას გვარის ხალხი სახლებულა. დღეს. ნასახლარია“.
ლარიდია. ადგ. „თოლორდავების ნასახლარია“.
მენჯი, ადგ. „მინერალური წყალი გამოდის“.
ოტორონჯე (სამტრედო), ადგ. მენჯის მიდამოებში.
წელამი, მთის ფერდობია, ადგ. „წელამონა, შალაფონა ყოფილა. ამიტომ შერქმევია ადგილს ეს სახელი. ნამოსახლარია“. (გ. ხუხუნი).
ლე ჩიქვანე (საჩიქვანო), უბანი. „ჩიქოვანები. სახლობენ“.
ლეთოლორდე (სათოლორდაო), უბანი. „თოლორდავები სახლობენ“.
აბა ნო, ადგ. „უძველესი ნააბანარია. აქ შენობაც მდგარა. უცხო ვაჭრებს მანქანები ჰქონიათ წყლის ენერგიაზე მოწყობილი. ახლაც 15 კვ. მეტრ ფართობზე სულ სიმშრალეა. სულ თოვლი იდოს ირგვლივ, აქ თოვლი არ დევს, ზამთარშიც ასეა“ (გ. ხუხუნი).
დიდ ბოგაში წყარი (დიდი ბოგირის წყალი), ღელე. უერთდება ხობწყალს.
ლეტალიკე, ადგ.
ჭიფანაშ ღელე (ღელეა), უერთდება შიშას.
კუჭუხურა, ადგ.
ბელერი, ადგ.
მახუტელა, „ადგილი და გამოქვაბული, მახუტელა ხარიას სახელთანაა დაკავშირებული“ (გ. ხუხუნი).
ლეკი, ადგ. „მინერალური საღებავი ამოჰქონდათ წინათ“.
ო კ ვ ა რ ი ე (საყორნე), ადგ.
ლაკადა, ადგ. „მთის ფერდობია, იქნებ „ლაკადა““.
გოგიაში რზენი, ადგ.
ლეკი, უბანი, დასახლება ხობისწყლის პირას.
საბაძაღუო, უბანი. „ბაძაღუები (გვარია) სახლობენ“.
ხაბლერი, ადგ. ოღრო-ჩოღრო ოწროხი. სახლობენ გახარიები.
ლებარბალე, ადგ. „მეორე მუხურში ბაძაღუების სალოცავი ადგილია. აქ მათ ბარბალობა იცოდნენ“.
ლეგახარე. უბანი მეორე მუხურში. „გახარიები (გვარია) სახლობენ“.
კაპუნია, ადგ. „უძველესი სალოცავი ყოფილა. აქ კაპუნიობა იცოდნენ“.
ჭითაწყარი, მდინარე ხობწყალის შენაკადი.
ნახუერი, ღელე.
ღუნჯი, ღელე.
გვალო შარა (სულ გზა). ღელე.
გაღი კარა, ღელე.
ს ქურჩა. მდინარე.
ოლეტე დალი, ღელე.
ნუ ხა, ხიდი. „აქ, მდინარე ხობისწყალზე. სოფელ მუხურის ცენტრში ადრე, ძალიან შორეულ დროს, თამარის დროს აგებული ერთთაღიანი, ოვალური თაღით, აგურისა და ქვის ბურჯებზე დაყრდნობილი ხიდი ყოფილა. საბჭოთა ხელისუფლების წლებში. სოფელი რელიეფურად მთაგორიანია. მისი ცენტრი მდებარეობს ცემენტის ორ ოვალურ თაღზე დაყრდნობილი რკინა-ბეტონის ხიდთან და დედუს და მატებუს მაღალ სერზე. აქედან რამდენიმე ტოტად მოება სერი. სოფელს დასავლეთით გარახა საზღვრავს, — სადაბო საცირამუო, უბანი. ცირამუების (ცირამუა გვარია). აბჭოში შემავალი მაღალი, უწყვეტი სერი, სამხრეთ-აღმოსავლეთის დასახლება.
ოშარ დე ნე, კლდე უჩა რუხუს თავზე, „შევარდენის ბუდარი ყოფილა“.
ხვიმალონი, მთა. ლუგელას ხეობის ნაწილი.
ნობაღუერი (ნაბეღლარი). მთა.
დიდძახი, მდინარე. „მღვიმიდან გამოდის, წვიმიან ამინდში დიდდება და ხმაურობს, დიდს იძახის“.
თხირიში (თხილისა), უბანი. ამავე სახელწოდების მდინარეცაა. ხობისწყლის შენაკადია.
მ უ მ უ ლონი სუკი გორაკი, ადგ.
ოხუნვარი, მთა, „ფრინველთა ღამით დასაბუდებელი ადგილია“.
ლუ ხარი. პიტალო კლდე, მთის ზღუდარი.
არონია, ადგ. არონო. ღელეც არის. აქვე ამ სახელწოდების.
ნ ა მ ა შ ი ნ (ნამანქანარი), ადგ. „XIX ს. პირველ ნახევარში უცხო ვაჭრებს მანქანები ჰქონიათ წყლის ენერგიაზე მოწყობილი. ახლაც 15 კვ. მეტრ ფართობზე სულ სიმშრალეა. სულ თოვლი იდოს ირგვლივ, აქ თოვლი არ დევს, ზამთარშიც ასეა“ (გ. ხუხუნი).
