24/03/2026
#ძველიამბავი
დიდი ხანია არაფერი დაგვიწერია ჩვენს გვერდზე.
ერთი ძალიან საინტერესო წიგნი ჩაგვივარდა ხელთ და არ ვიქნებით მართლები ამ წიგნში მოყვანილი ამბები თუ ნააზრები არ გაგიზიაროთ. პოსტი საკმაოდ მოცულობითი გამოვა და ინფორმაციით დატვირთული. ასევე პოსტს დავურთავ ანსამბლი ''მჭელი'' / Ensemble ''Mcheli''-ის ერთ-ერთ ნამღერს, რომელიც შეკრავს და გაამთლიანებს ამ ნააზრევს და ამბავს, თუმცა გირჩევთ ჯერ პოსტი ჩაიკითხოთ და შემდეგ მოუსმინოთ სიმღერას.
გურამ ბედოშვილი: ერწო-თიანეთის ტოპონიმია, გამოცემული 1980 წელს. თუ გაქვთ ეს წიგნი, ჩათვალეთ რომ განძი გაქვთ სახლში. სათაურიდანაც ჩანს, რომ ეს წიგნი მხოლოდ თიანეთის შესახებ არის, ერწო-თიანეთის ტოპონიმიაზე. ძალიან ბევრი ისეთი ამბავი და ნააზრევია აქ მოყვანილი, რომ ვფიქრობ თავიდან გაგაცნობთ თიანეთს. ხანდახან რთული გასაგებიც, ხანდახან გიკვირს ასეთი სახლწოდების ადგილი არც გაგიგია, თუმცა ინტერვიუერები როდესაც ბატონი გურამი თიანეთს სტუმრობდა, იყვნენ ისევ ჩვენი თიანელები, მაგალითად თემურ ცალუღელაშვილი, ალაზა ხაიაური, ივანე მგელიაშვილი, ანზორ შუშანაშვილი და სხვა მრავალი. ამიტომ მიმაჩნია, რომ ეს დასახელებები თუ ამბები რაც წიგნშია მოცემული ნამდვილად საწრმუნოა. ვეცდები დროდადრო ბევრი ამბავი მოგითხროთ ამ წიგნიდან, თუმცა დღეს ერწოზე მინდა გავამახვილო ყურადღება.
მაშ ასე. როგორც ბატონი გურამის წიგნში ვკითხულობთ: ''ერწო- ვრცელი ტაფობი თიანეთის რაიონში, მდ.აძეძის ხეობა ზღვის დონიდან 1020 მ. ერწოს ვაკე სიგრძით 12 კმ-ს აღწევს, დასავლეთით მისი სიგანე 5 კმ-ს. შეადგენს. ერწო ერთ-ერთი უძველესი, წარმოშობის თვალსაზრისით მეტად საინტერესო ტოპონიმია თიანეთის რაიონში. მხარის, კუთხის სახელწოდებად ერწო, თიანეთთან ერთად, ჯერ კიდევ უძველესი ხანის ქართულ საისტორიო წყაროებში მოიხსენიება: ‘’გარდავიდა ერწუდ და დადგა ჟალეთს, დაბასა ედემს, და ნათელსცა ერწუთიანელთა’’.
ლეონტი მროველისული ‘’მოქცევაი ქართლისაი’’ ერწუ-ს ნაცვლად შედარებით გვიანდელი გაფორმების ერწო-ს იცნობს. ძველ ერწუ-ს ერწო-დ მოიხსენიებს აგრეთვე თამარ მეფის იტორიკოსი.
უნდა დავუშვათ ტოპონიმ ერწუ-ს მომდინარეობის კიდევ ერთი ვარაუდი, რომლის თანახმადაც (ჰერწუ-ჰერწო-ერწო) კომპოზიდტად შერწყმული არაქართული (ნახური) წარმოშობის ტოპონიმი უნდა იყოს. იგი მიღებული ჩანს ‘’ჰერ’’ და ‘’წუ’’ ფუძეებიდან, რომლისგანაც პირველი ეთნიკური ‘’ჰერ’’-ი, ხოლო მეორე ასევე ნახური (ბაცბური) ‘’წიუ’’- (წა-წაი-წუ) ფუძე, რაც ნიშნავს : ღმერთი, ღვთაება (ღვთის სახლი, ეკლესია)
მაშასადამე, უნდა ვიფიქროთ, რომ ჰერწუ (ჰერ+წუ) ქართულად ნიშნავს ‘’ჰერების სალოცავი’’ (ჰერების წუ), ‘’ჰერების ეკლესია’’. ამგვარი სახელების წარმოშობას უეჭველია, ხელს შეუწყობდა ამ არეალში ქრისტიანული სარწმუნოების ძლიერი ცენტრის, მაგალითად ნოკორნა/ნოტკორა (სოფელი ერწოში), არჩილის ეკლესია, ჟალეთის, სიონის არსებობა. სხვათაშორის, ‘’ჰერწუ’’ ჩანს ამოსავალი ტოპონიმ ჰერწუხი-სათვისაც, რომელიც, ალბათ ასევე ბაცბურად ‘’ჰერეთის სალოცავის წყალს’’ ნიშნავს-‘’ჰერ-წუ-ხი’’. შესაძლებელია, ჰერწუხი მდ. ივრის ყველაზე ადრინდელი, არაქართული სახელწოდება იყოს. თუკი ამ თვალსაზრისს გავიზიარებდით, მაშინ დავით აღმაშენებლის მიერ 1104 წელს გამართული ცნობილი ჰერწუხის ბრძოლა განძის ათაბაგის წინააღმდეგ ივრისპირეთში, მდ. იორზე მომხდარა და არა საინგილოში, როგორც ეს სპეციალურ ლიტერატურაშია შენიშნული.
კ.ჰანის მოსაზრებით ერწო მცენარე ერწო-დან მომდინარეობს, იგივე ცირცელი.
და აი, მივედით მთავარ სათქმელამდე:
ადგილორივ გავრცელებულია ხალხური თქმულება: ამ ადგილას წინათ დიდი ტბა მდგარა, მის ნაპირებზე მაღალი ჩალა იზრდებოდა და ქარი რომ დაუბერავდა, სულ ერთიანად ერწეოდაო (ტ.ობგაიძე)
ჯერ კიდევ ნიკო მარი გარკვევით მიუთითებდა ერწო-ს ჩაჩნურ ეთნიკურ ‘’წორ’’-თან შესაძლო კავშირს. აკაკი შანიძე ტოპონიმ ერწო-ს ბაცბური წარმოშობის სახელად თვლის და მას ‘’ტბას’’ უკავშირებს. (ბაცბურ ენაზე ‘’ერწ’’ ნიშნავს ტბას. ბაცბური ენა- წოვათუშური ენა; ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ნახური ჯგუფის უმწერლობო ენა)'' ავტორი- გურამ ბედოშვილი- ერწო-თიანეთის ტოპონიმია
თუ ამ ბოლო ასპექტს გავითვალისწინებთ, მაშინ დარწმუნებით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ჩამოთვლილი ვარიანტებიდან ყველაზე ახლოს ერწოს ტაფობზე ტბის ყოფნაა. რატომ- ახლავე მოგახსენებთ.
კიდევ ერთხელ დავრწმუნდი, რომ ხალხურ მეხსიერებაში შემონახული ესა თუ ის თქმულება, ლექსი, ლეგენდა თუ სიმღერა, ხშირ შემთხვევაში ძველ ამბებს გვიყვება, რომელსაც სათანადო ყურადღებას არ ვაქცევთ. გვგონია, რომ რადგან ლეგენდაა მოგონილი და გაბუქებული ამბავია, ლექსი უბრალოდ გულიდან წამოსული სიტყვები, სიმღერაში თქმული ამბავიც უბრალოდ ლექსი და მელოდიაა. მაგრამ, თუ ჩავუღრმავდებით და რაღაცების გააზრებას დავიწყებთ, ეს ასე შეიძლება არ იყოს და ამ ლეგენდაში თუ სიმღერაში ნათქვამი ლექსი, რეალურად ისტორიაა რომელიც თავს ოდესღაც გადახდა მავანთ.
ამ კონკრეტულ შემთხვევაში პოსტში წარმოდგენილი ეს არაჩვეულებრივი სიმღერა მითოლოგიურ ჟანრს მიეკუთვნება. ჩვენ მას ‘’გველეშაპს’’ ვეძახით, თუცმა ძველ ჩანაწერში საიდანაც ვისწავლეთ, მოხსენიებულია როგორც ''სუფრული მოტიური''. სიმღერის თანახმად მთელ ტერიტორიაზე შემოწვა ‘’წითელი სისხლის ზღვა’’, რომელშიც წითელი გველი იმყოფებოდა. ამ გველის მხოლოდ თავს ხედავენ, ბოლო კი არ ჩანს იმხელაა. სავარაუდოდ, წითელ გველსა და ამ ‘’ზღვის’’ გარშემო მცხოვრებთა შორის დიდი შეტაკება მოხდა. გადარჩენილები არ არიან. თუმცა მეორე მთქმელი ამბობს, რომ თავში ჩასცხო და აგორიალა ეს წითელი გველი. (ვინ იცის, იქნებ წმინდა გიორგიც იყო). და სრულდება ჩვეულებრივად, ყოფითად: ‘’ბევრსა ჰკლავს ბევრის სურვილი, მაგრამ განგება არ არიო’’- აქ მთქმელი თითქოს ბედს უჩივისო.
სიმღერა ეთნომუსიკოლოგ და ანსამბლი ‘’მჭელი’’-ს ხელმძღვანელის, Ketevan Baiashvili-ს აზრით უძველესი უნდა იყოს, რადგან მსგავსი მელოდიური ფორმის სიმღერა მას არასდროს შეხვედრია. ბევრი ვეძებეთ ხალხურ ზეპირსიტყვიერებაში მსგავსი ტიპის ლექსიც და ვერ ვნახეთ. თუმცა ჩვენი ანსამბლის ყოფილმა წევრმა Vato Urushadze-მ შემთხვევით აღმოაჩინა იოსებ ბოძაშვილის არქივში პატარა უბის წიგნაკი, რომელიც 1898 წლით არის დათარიღებული და სადაც, ოდნავ სახეცვლილი ტექსტით არის იგივე ლექსი წარმოდგენილი.
სიმღერა ლირიკული ხასიათის გახლავთ და მისი მღერისას თითქოს არარეალურ სამყაროში გადადიხარ. მელოდიურად ძალიან განსხვავებული და არაფრის მსგავსია. (ზოგადად თიანური სიმღერები ძალიან განსხვავდება მთისა თუ კახური სიმღერებისგან. გამოკვეთილად საკუთარი ნიშა უკავია ქართულ ხალხურ სასიმღერო დიალექტში და ამას პირველივე მოსმენით ხვდები ადამიანი. ეს სხვა თემაა და ამ თემასაც ოდესმე დავუბრუნდები)
სწორედ ერწოს ისტორის ერთი ფრაგმენტი მგონია ‘’მჭელის’’ მიერ ნამღერი სიმღერა, რომელსაც ‘’სუფრული მოტიური’’ ჰქვია და რომელიც შალვა მშველიძის მიერ არის ჩაწერილი 1929 წელს ზემო თიანეთში (ზარიძეები) ერთ-ერთი ექსპედიციის დროს, საიდანაც ვისწავლეთ ეს სიმღერა. საექსპედიციო ჩანაწერში ზარიძეების მკვიდრები: დავით ბოდაველი (პირველი მთქმელი) და ნიკო ჩიტაური (მეორე მთქმელი) მღერიან, თუმცა მათ გარდა კიდევ არიან ადამიანები, რომლებიც ბანს ამბობენ, თუმცა მათი სახელი და გვარი სამწუხაროდ არ ვიცით.
‘’მჭელი’’-ს ჩანაწერში სანდრო ჯანგირაშვილი (პირველი მთქმელი) და გიგა ლაზარიაშვილი (მეორე მთქმელი), თამაზ თამაზაშვილი, ლევან გუგუტიშვილი, თენგიზ მჭედლიშვილი, მამუკა გიორგანაშვილი, ერეკლე ბზეკალავა, გიორგი ქავთარაძე, გიორგი ჯოლბორდი (ბანი)
არაფერს ვამტკიცებ. მე მხოლოდ ფაქტები შევკრიბე. არის თუ არა რეალური, არის თუ არა ეს მისტიკა, თქვენ გადაწყვიტეთ. თუმცა, ფოლკლორი არასდროს ტყუის და ქართულ მრავალხმიანობაში, ამის უამრავი მაგალითი გვაქვს.
#ფოლკლორი #თიანეთი #თიანურიამბები
ხელმძღვანელი- ქეთევან ბაიაშვილისანდრო ჯანგირაშვილი (პირველი მთქმელი) გიგა ლაზარიაშვილი (მეორე მთქმელი)თამაზ თა...
