22/02/2026
https://www.facebook.com/photo/?fbid=1281529277358659&set=a.462273215950940
Η ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΞΕΡΟΛΙΘΙΑΣ
Τα συστήματα των ξηρολίθινων βαθμίδων εξυπηρετούσαν από περιβαλλοντική άποψη διττό σκοπό, που απέρρεε από την ανάγκη της πρακτικής στο φυσικό χώρο: τη μείωση της απορροής των βρόχινων νερών και την αποτροπή της διάβρωσης των επικλινών κλιτύων, με θετική συνέπεια τον εμπλουτισμό του φτωχού υδροφόρου ορίζοντα των άνυδρων (συνήθως νησιωτικών) περιοχών, μέσω της κατείσδυσης των παγιδευμένων στον αναβαθμό νερών.
Αποτέλεσαν έτσι, εξυπηρετώντας τον πρακτικό σκοπό της καλλιέργειας άνυδρων, φτωχών κι αβαθών εδαφών, ένα βασικό διαχειριστικό εργαλείο στα χέρια των διαχειριστών καλλιεργητών, οι οποίοι έχοντας αυτόν τον υπεύθυνο ρόλο στον τόπο τους, ενεργούσαν με την εμπειρική γνώση και την κληρονομούμενη σοφία των προγόνων τους ως προς τη διαχείριση της υπαίθρου, λειτουργώντας συνειδητά σύμφωνα με το ρόλο αυτόν.
Οι καλλιεργητές ως διαμορφωτές του φυσικού χώρου λειτουργούσαν σα μηχανικοί περιβάλλοντος και ταυτοχρόνως σαν περιβαλλοντολόγοι, αφού πράττοντας δημιουργούσαν στο χώρο διαμορφώνοντάς τον μηχανικά και περιβαλλοντικά, αναβαθμίζοντάς τον ταυτόχρονα, λειτουργικά κι οικολογικά.
Η φυσική ζωή πώβρισκε καταφύγιο στην ξερολιθιά, μπορεί να μην αποτελούσε επιδίωξη του δημιουργού της ξερολιθιάς, όμως, συνιστάμενη εκεί ήταν καλοδεχούμενη και γινόταν σεβαστή από τον άνθρωπο που δραστηριοποιούνταν στην ύπαιθρο (τον αγρότη ή τον κτηνοτρόφο). Διότι υπήρχε συναίσθηση της σπουδαιότητάς της, καθότι υπήρχε συνείδηση της γης.
Ο σοφός πρόγονος ένοιωθε ότι ο «ταπεινός» κι «ανάξιος» τοίχος έκρυβε ένα σπάνιο μικρόκοσμο, ένα θησαυρό ζωής. Ήταν ο πλούτος της μικροφύσης που αυτός δημιούργησε. Κι ως δημιουργός και διαχειριστής του συστήματός του τον πρόσεχε και τον προστάτευε. Στα πλαίσια αυτού του κανόνα λειτουργώντας, δεν ήθελε ν' αποκαλύψει τον κόσμο της ξερολιθιάς, διότι έπρεπε να μείνει αδιατάρακτος για να υπάρξει και να διατηρηθεί αναλλοίωτος στον κρύφιο βίο του για να προσφέρει στο ανείδωτό του, για να υπάρχει ως αξία, ως ζωή!..
Μα και ο φανερωμένος τέτοιος κόσμος, ίδια μυστήριος κι άγνωστος ήταν: η σφίγγα της ξερολιθιάς δεν ήξερες αν θα σου επιτεθεί ή θα σε δεχθεί μετρώντας σε, γενόμενη μέρος της καθημερινότητάς σου –το ίδιο κι η φραγκοσυκιά ή η οχέντρα, δηλαδή το κάθε φυτό ή ζώο που το ένοιωθες επικίνδυνο στο βίο σου στην ελληνική ύπαιθρο!.. Η ζωή των ξηρολίθινων τοίχων, όπως την είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο (δεν πειράζει το ν’ αναφερθούμε ειδικότερα και πάλι), ήταν η ευαίσθητη κι ιδιαίτερη χλωρίδα και πανίδα της πετραίας γης, ο εύθραυστος μικρόκοσμος της λιθιάς, που αποτελούσε μέρος ενός ανθρωπογενούς συστήματος (ξεταζόμενο στον τομέα της ανθρώπινης οικολογίας), εξαιρετικού για την απλότητα και την ιδιοτυπία του. Ήταν τεχνητό σύστημα και συνάμα φυσικό ̇ ήταν αγρός και συνάμα λόγγος ̇ ήταν ήμερο και συνάμα άγριο στοιχείο ̇ όλα τους εν αρμονία...
Οι ξηρολίθινοι τοίχοι αποτέλεσαν, κι εξακολουθούν ν' αποτελούν (κείνοι π’ απέμειναν και συντηρούνται), καταφύγια ζωής, ένα μεσογειακό ενδιαίτημα ιδιαίτερα φιλόξενο κι επιθυμητό για τα ξηρόφιλα κατά βάσιν είδη της χλωρίδας, μα και για τα υγρόφιλα των υγρότερων περιβαλλόντων, όπως τα βρύα και τις λειχήνες, καθώς και για τ’ ασπόνδυλα και τα μικρά σπονδυλωτά είδη της πανίδας, π’ αναζητούν οίκο σ’ ένα ακραίο κι οριακό περιβάλλον. Είναι, υπό αυτή την έννοια, θώκος γι’ αυτά, ένας μικροοικότοπος. Σε αυτό το περιβάλλον, φυτά και ζώα διαβιούν στις δύσκολες συνθήκες της πέτρας, στο ξηρολίθινο μικροπεριβάλλον, μέσα σε ρωγμές και κοιλότητες, σ’ εσοχές και θύλακες, σε κενά και σχισματιές, ακόμα και σε πόρους κι οπές, αποτελώντας όλα τους στοιχεία του αγροτικού/αγροτοδασικού περιβάλλοντος, στ’ οποίο εντάσσονται οι ξερολιθιές, οι οποίες συντηρούν αυτή τη δυσκολοβίοτη ζωή. Εκεί, η «αθέατη» μικρή ζωή βρίσκει αποδομήσιμο υλικό κι ευνοϊκές συνθήκες για να επιβιώσει. Αποτελούν βιοοικοτόπους συμβάλλοντας τα μέγιστα στη διαμόρφωση και διατήρηση της ιδιαίτερης χλωριδικής και πανιδικής μεσογειακής βιοποικιλότητας.
Φυτά βυθίζουν τις ρίζες τους ανάμεσα στις πέτρες ή μέσα σε αυτές, συνήθως είδη επιπολαιόρριζα που εποικούν χώρους ασύλληπτα μικρούς, «φυσικούς» και «παρθένους». Ζωικοί οργανισμοί αναπτύσσουν τη δραστηριότητά τους σε νέα πεδία, κι αποχτιέται έτσι μια πληρότη από το «τίποτα». Κι όλα τούτα συντελούνται μ’ επιλογή αυστηρή, καθώς, μικρός και φτωχός είναι ο χώρος και λιγοστή ζωή μπορεί ν' αντέξει συντηρώντας την στ’ ολίγο του. Στους προστατεύομενους από τις σκληρές κλιματικές συνθήκες του μεσογειακού θέρους κοιλωματικούς βιοτόπους των ξερολιθιών διαβιούν είδη σαύρας, φίδια, σαλιγκάρια κ.ά., στις δε σχισμές τους περνούν τη χειμέρια νάρκη τους και συντελούνται τα στάδια μεταμόρφωσης πλήθους εντόμων, καθώς κι αραχνών. Επίσης, στις μεγαλύτερες κοιλότητες διαβιούν μεγαλύτερα θηλαστικά (π.χ. σκαντζόχοιροι, αλεπούδες κ.ά.), τρωκτικά και πουλιά.
Διαμορφώνονται έτσι οικολογικοί θώκοι, βιολογικά δίκτυα και νέοι βιότοποι, με χλωρίδα και πανίδα σημαντική, μοναδική στις περισσότερες των περιπτώσεων, που περιλαμβάνουν ως και νέα υποείδη. Αναφέρουμε για παράδειγμα την περίπτωση του πάρκου του Τσιλέντο στη Νότια Ιταλία, οπού εντοπίστηκαν νέα υποείδη ποωδών φυτών στα μικροπεριβάλλοντα των ξερολιθιών.
Λεπιδόπτερα, ερπετά, πουλιά, ασπόνδυλα, μα και μικροσκοπικοί φυτικοί οργανισμοί ή μεγαλύτερα φυτά, θάμνοι και
ημίδενδρα, συνθέτουν τη ζωή στις ξερολιθιές, μια ζωή που η μικρή της κλίμακα και οι εξαρτήσεις που υπάρχουν, την κάμνουν εξαιρετικά εύθραστη, ευαίσθητη κι ευάλωτη σε ανατροπές προερχόμενες από εξωγενείς παράγοντες. Από τα φυτικά είδη κυριαρχούν οι λειχήνες. Πρόδρομοι εποικιστές, όπως ο αμάραντος, η κάππαρη, το σαπουνόχορτο, η μολόχα, η αγριοτσουκνίδα κ.ά., θα εγκατασταθούν σε αυτήν, αναπτύσσοντας ρίζες στις κοιλότητές της. Άλλα είδη, θαμνώδη, ημιδενδρώδη, ακόμα και μικρά δενδρώδη, θα συνοδεύσουν την ξερολιθιά, θα την «υποστηρίξουν» στεκάμενα σιμά της, στο θέμελό της, αποτελώντας κατ' ουσίαν ένα της. Τέτοια είδη είναι η αραποσυκιά, η γκορτσιά, η αγριοκορομηλιά, ο αγριόκεδρος, ο πρίνος, το πεύκο, η δρυς κ.ά., είδη δηλαδή συμβατά με το γύρω φυσικό περιβάλλον, που τα φέρνει ο άνεμος, το πουλί, το μικρό θηλαστικό κ.ά., και βρίσκουν καταφύγιο, «απάγκιο» –ως σπόρος ή νιόφυτο– στις λιθιές. Και στην κοινωνία τούτη, σύντονα θαρθεί (με προσωρινή ή μόνιμη κατοίκηση) το μικρό θηλαστικό, το πουλί, το ερπετό, το έντομο, το ασπόνδυλο (κατά κύριο λόγο, το συναντούμε αυτό λόγω της αντοχής του σε θερμοκρασίες έως και 60ο C), και θα γενεί σύστημα ζωής (δηλαδή: οικο‐σύστημα) το άζωον.
Κει θα βρεις τις πασχαλίτσες στη χειμέρια νάρκη τους, τις πεταλούδες στη μεταμόρφωσή τους, τις αραχνούλες στ’ αδράχτι τους, τα σαλιγκάρια στο σούρσιμό τους κ.τλ. Και μικρά θηλαστικά ακόμα, όπως τον σκαντζόχοιρο ή τον ποντικό, να διεκδικούν μια σπιθαμή γης. Κι όλα αυτά –να σκεφτείς...–, με το χτυπόκαρδό τους ή το ρίζωμά τους, στριμώχνονται στο μικρό χώρο της ξερολιθιάς – μεγάλος πλούτος!..
Το μικροκλίμα που διαμορφώνεται στις ξερολιθιές, τ’ οποίο χαρακτηρίζεται, στις ξηροθερμικές περιοχές της χώρας, από τη μικρή διαθεσιμότητα ύδατος και τη διαρκή κι έντονη ηλιακή ακτινοβολία, η οποία αποθηκεύεται την ημέρα για ν' αποδοθεί τη νύχτα, κι αντίστοιχα στις υγρότερες περιοχές της ηπειρωτικής κατά κύριο λόγο χώρας χαρακτηρίζεται από τις ακραίες κλιματοεδαφικές συνθήκες του τόπου (διαβρωσιγενή εδάφη μ’ έντονες κλίσεις), δημιουργεί ένα μικροβιότοπο, όπου όλοι οι δείκτες του θα λέγαμε ότι βρίσκονται στο «κόκκινο». Μιαν αλλαγή αρκεί για να φέρει την ανατροπή, για να καταρρεύσει αυτός ο ευαίσθητος κόσμος. Μιαν αλλαγή καθοριστική, που μπορεί να είναι και η εγκατάλειψη της αειφορικής διαχείρισης του αγροτοδασικού περιβάλλοντος της περιοχής και, κατ' επέκταση, η μη συντήρηση των στοιχείων του (εν προκειμένω, των ξερολιθιών) –όπως συμβαίνει σήμερα.
Το περιβάλλον των ξερολιθιών συγκρίνεται ως προς τη σπουδαιότητα και την ιδιαιτερότητά του με αυτό των βραχωδών ορθοπλαγιών, με αυτό των ασβεστολιθικών πλακών, με αυτό των σαρών. Τόσο σημαντικό είναι, μα μη εκτιμημένο! Τόσο λιγοστό μα τόσο πλούσιο! Τόσο ταπεινό μα τόσο υπερούσιο! Τόσο μικρό και τόσο μέγα!
@Αντώνιος Καπετάνιος
(από το βιβλίο του “ΛΙΘΙΝΟΙ ΤΟΙΧΟΙ. Τοιχίζοντας και διευθετώντας το φυσικό χώρο…”, ιδιωτική έκδοση, Αθήνα 2018, https://www.bookstation.gr/Product.asp?ID=49135).
(φωτογραφία: θέλει μάτι διερευνητικό, εκπαιδευμένο στην παρατήρηση, στην πρόσληψη του έκπληκτου, για να διακρίνεις την κρύφια ζωή στην ξερολιθιά).
