04/11/2025
ΝΑΪΑΔΕΣ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ
Της Helena Koumpenaki
Φίλες και φίλοι, στην ελληνική μυθολογία οι Ναϊάδες ήταν νύμφες των γλυκών νερών, πηγών (κρηνών), ποταμών, λιμνών. Αναλόγως του τύπου ονομάζονταν Πηγαίες, Κρηναίες ή Κρηνίδες, Ποταμίδες, Λιμνάδες ή Λιμνακίδες, Ελειονόμοι κτλ.
Ο Όμηρος τις θεωρούσε κόρες του Δία και τις παρουσίαζε να δέχονται Θείες τιμές. Ήταν προσκαλεσμένες στον Όλυμπο και συμμετείχαν στα Θεία συμβούλια και αποδίδονταν σε αυτές, όπως και στο νερό, μαντικές και ιαματικές ικανότητες.
Γενικά οι νύμφες ήταν, αρχικά, κατεξοχήν πνεύματα του γλυκού νερού, τονίζοντας έτσι τη μεγάλη του σημασία για την ύπαρξη ζωής. Χωρίς αυτό, ούτε βλάστηση, ούτε γονιμότητα υπάρχει.
Μέσω της ζωογόνας δύναμης του νερού, οι νύμφες εξαπλώθηκαν στα βουνά και στα δάση και συνδέθηκαν με τη βλάστηση. Έτσι εξηγείται γιατί θεωρούνταν κόρες του Ωκεανού ή άλλων ποταμών. Τελικά κατέληξαν να είναι τριών ειδών:
α΄ Ναϊάδες, δηλαδή νύμφες των ποταμών, των πηγών και των κρηνών
β΄ Ορεστιάδες, οι οποίες κατοικούσαν στα βουνά όπου υπάρχουν πηγές, και
γ΄ Δρυάδες ή Αμαδρυάδες, δηλαδή νύμφες των δέντρων και των λιβαδιών και ταυτίζονταν με τις Μελίες.
Οι νύμφες ζούσαν όσο και οι πηγές κοντά στις οποίες κατοικούσαν. Όταν, συνεπώς, στέρευαν εκείνες, οι Ναϊάδες έσβηναν.
Φυσικά και η Σάμος με τόσο πλούσια βλάστηση, λόγω των πυκνών δασών από δρύς που σκέπαζαν τα βουνά της, είχε τη δική της νύμφη, την Ωκυρρόη, θυγατέρα του Ίμβρασου, ποταμού (χείμαρρος) που βρίσκεται στη νησί και της νύμφης Χησιάδας. Ο Ίμβρασος ήταν γιος του Ωκεανού και της Τέθυδας, ή κατά μία διαφορετική εκδοχή, του Απόλλωνα και της νύμφης Ωκυρρόης, και ποτάμιος θεός στην όχθη του οποίου γεννήθηκε η θεά Ήρα.
Κατά τον Ηρακλείδη τον Ποντικό, όμως, οι Ναϊάδες ή Ναιάδες ήταν πελώρια θρυλικά πλάσματα-ζώα-τέρατα που κυριαρχούσαν στο νησί της Σάμου. Λεγόταν ότι οι φωνές τους και κάθε βήμα τους έσειαν τη γη προκαλώντας δυνατούς σεισμούς και γεωλογικές μεταβολές από τις οποίες σχηματίστηκαν τα βουνά και οι χαράδρες της Σάμου, ενώ από τις μεταξύ τους συμπλοκές που ήταν συνεχείς και βίαιες οδηγήθηκαν τελικά στην αυτοεξόντωσή τους!
Φυσικά ο Ηρακλείδης ο Ποντικός μπέρδεψε τις Ναϊάδες της Ελληνικής Μυθολογίας με τα τεράστια προϊστορικά ζώα και πρώτους κατοικους της Σάμου. Οι βρυχηθμοί των Ναϊάδων, εδώ, είναι προφανές ότι κωδικοποιούν στην γλώσσα της μυθολογίας τους φοβερούς θορύβους που δεν μπορεί παρά να συνόδευαν τους σεισμούς που προκάλεσαν τις γεωλογικές ανακατατάξεις στον χάρτη του Κεντρικού Ανατολικού Αιγαίου.
Η πραγματικότητα κατά κάποιο τρόπο έρχεται να επιβεβαιώσει το μύθο, αφού από τον Ηρακλείδη τον Ποντικό πληροφορηθήκαμε πως όταν οι πρώτοι άποικοι εμφανίστηκαν στο νησί, το βρήκαν διάσπαρτο από υπερμεγέθη οστά τα οποία παραπέμπουν όντως στην ύπαρξη τεράστιων ζώων που έζησαν στη Σάμο την παλαιολιθική εποχή. Τα τεράστια αυτά προϊστορικά ζώα, καθώς εγκλωβίσθηκαν επάνω στο νησί της Σάμου όταν αυτό αποκόπηκε από την Μικρά Ασία, έζησαν εκεί κατά την γεωλογική περίοδο-βαθμίδα του Ανώτερου Μειόκαινου Τουρόλιο, 8 έως 10 εκατομμύρια χρόνια πριν. Αναζητώντας την τροφή τους, ξεκίνησαν από την Κεντρική Ασία και, περνώντας από το Ιράκ, την Μικρά Ασία, τη Σάμο και την Ελλάδα, εξαπλώθηκαν μέχρι την Ισπανία και την Αγγλία, ενώ για να απαντηθεί η απορία πώς τα ζώα πέρασαν από τη Σάμο στην Ηπειρωτική Ελλάδα, υπήρξε εποχή που η Σάμος ενωνόταν με χέρσο όχι μόνο με τη Μικρά Ασία αλλά και με την κυρίως Ελλάδα.
Κατά τον Ποντικό, λοιπόν, μυθικά τέρατα, οι Ναϊάδες ή Ναιάδες ήταν οι μοναδικοί κάτοικοι του νησιού και οι κραυγές που έβγαζαν ήταν τόσο δυνατές που προκαλούσαν σεισμούς. Η εξήγηση στην ερώτηση γιατί μόνο σε σχέση με τη Σάμο οι Ναϊάδες ήταν τέρατα είναι απλή: για τον λόγο οτι μόνο στη Σάμο απ’ όλο τον ελλαδικό χώρο βρέθηκαν τα οστά των τεράστιων προϊστορικών ζώων, των σαμοθήριων, των οποίων τις φωνές οι αρχαίοι φαντάσθηκαν σαν αυτές των Ναϊάδων.
Η ανεύρεση οστών τεράστιων προϊστορικών ζώων στη Σάμο δεν είναι κάτι πρωτοφανές για το νησί. Ήδη από την αρχαιότητα, ξεκολλούσαν μέσα από πετρώματα καθώς αυτά διαβρώνονταν οστά ζώων, τα οποία μάλιστα εκθέτονταν στο ναό της Ήρας. Τα εκθέματα αυτά, μετά το προσκύνημα στο Ηραίο, αποτελούσαν ένα δεύτερο σημαντικό λόγο για να επισκέπτονται το νησί Ρωμαίοι αυτοκράτορες και ευγενείς. Η αρχή για τις επισκέψεις Ρωμαίων στη Σάμο έγινε όμως και από την εποχή που η κοσμοϊστορική ρήξη Οκταβιανού και Αντωνίου το 40 πκχ έφερε τους στόλους στο νησί και τον πολυσυζητημένο έρωτα του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας να βρει καταφύγιο σ’ αυτό.
Οι Ναιάδες περιγράφηκαν από τον Ευφορίωνα στο χαμένο κείμενό του Σχόλια, γραμμένα τον 3ο αιώνα πκχ. Ο "Αιλιανός", που γράφτηκε τον 2ο αιώνα κχ, αφηγείται την περιγραφή τους από τον Ευφορίωνα στο δικό του έργο με τίτλο Περί της φύσης των ζώων ( De Natura Animalium 17.28). Ο Ευφορίων λέει στα Σχόλια ότι η Σάμος ήταν έρημη στην αρχαιότητα, γιατί εμφανίστηκαν πάνω της γιγάντια θηρία, πράγματι τεράστια και άγρια και τρομερά στην προσέγγιση, και ονομάζονταν Ναιάδες. Μάλιστα σκίζουν τη γη με τις κραυγές τους και μόνο. Εξαιτίας αυτού, υπάρχει ένα ρητό που ρέει σε όλη τη Σάμο: "Φωνάζουν πιο δυνατά από τις Ναιάδες!" Κι όμως η ίδια πηγή λέει ότι τα τεράστια οστά τους εκτίθενται ακόμη και τώρα.
Οι Ναιάδες του Αιλιανού μπορεί να έχουν επηρεαστεί από τα απολιθωμένα υπολείμματα. Αυτή η εικασία βασίζεται στο γεγονός ότι τα απολιθώματα στη Σάμο βρίσκονται κοντά σε μια ζώνη μείζονος ρήγματος, υποδηλώνοντας ότι οι αρχαίοι Έλληνες μπορεί να ερμήνευαν την παρουσία των σκελετικών υπολειμμάτων τους ως σχετιζόμενη με παλαιότερη σεισμική δραστηριότητα στην περιοχή.
Ο Πλούταρχος δεν έγραφε συγκεκριμένα για τις Ναιάδες, αλλά αφηγείτο έναν άλλο θρύλο της αρχαίας Σάμου, όπου οι σεισμοί προκαλούνται από τους αρχαίους κατοίκους του νησιού, των οποίων τα οστά βλέπονταν επίσης από τους συγχρόνους του.
Επίσης ο Ευγέων ο Σάμιος (αναφέρεται και ως Ευγαίων ή Ευάγων), ένας από τους αρχαιότερους Έλληνες λογογράφους, που σύμφωνα με τον Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα έζησε προ του Πελοποννησιακού πολέμου (πιθανότατα τον 5ο πκχ αιώνα), έγραψε ένα έργο με τίτλο Ὥροι Σαμίων" στο οποίο αφηγείτο την ιστορία και τους μύθους της νήσου Σάμου. Διεσώθησαν τρία μόνο αποσπάσματα. Σε ένα απ' αυτά ο Ευγέων έγραφε πως ζούσαν κάποτε στη Σάμο πελώρια άγρια θηρία που όταν βρυχιόντουσαν σχιζότανε η γη. Το έργο του Ευγέωνος αναφέρεται επίσης από τους Αριστοτέλη και Θουκυδίδη.
Ενας άλλος μύθος μας αναφέρει πως στα σπήλαια των βουνών της Σάμου βρήκαν καταφύγιο οι Αμαζόνες οι οποίες καταδιώκονταν από το Διόνυσο επειδή τόλμησαν να τον περιφρονήσουν. Ο θεός, εξοργισμένος, εξασφαλίζοντας τη βοήθεια των κατοίκων κατάφερε τελικά να τις ξετρυπώσει. Από την αιματηρή συμπλοκή που ακολούθησε οι Αμαζόνες εξοντώθηκαν, ενώ απο το αίμα τους που πότισε το χώμα η περιοχή εκείνη ονομάστηκε "Πάναιμο" ή "Πάναιμα" (ο Διόνυσος ευγνώμων προς τους κατοίκους για την πολύτιμη συμβολή τους, τους δώρισε την άμπελο και τους δίδαξε πώς να παράγουν από αυτήν εξαιρετικής ποιότητας αρωματικό κρασί που από τότε έμελλε να γίνει ξακουστό σε όλο τον κόσμο). Εικάζεται επίσης ότι το Πάναιμα, όπως αναφέρεται στην αφήγηση του Πλούταρχου και μεταφράζεται ως «λουτρό αίματος», είναι μια γνήσια γεωγραφική τοποθεσία στο νησί, στην περιοχή των Μυτιληνιών Σάμου, δείχνοντας ένα συγκεκριμένο στρώμα οστών κοντά σε κόκκινες ιζηματογενείς αποθέσεις, υποδηλώνοντας ότι ήταν το χρώμα αυτών των ιζημάτων που ενέπνευσε το όνομα. Έχει επίσης προταθεί ότι η ανάμειξη των Αμαζόνων , που ήταν και οι ίδιες θρυλικοί ιππείς πολεμιστές, στην αφήγηση του Πλούταρχου για αυτές τις απολιθωματικές τοποθεσίες επηρεάστηκε από την ανακάλυψη απολιθωμάτων ιπποειδών κοντά στις ίδιες τοποθεσίες.
Οι αρχαίοι κάτοικοι της Σάμου γνώριζαν τόσο τα απολιθώματα του νησιού όσο και τη γεωλογία του και οι ιστορίες που αφηγούνται ο Αιλιανός και ο Πλούταρχος ήταν απόπειρες να κατανοήσουν και τα δύο. Αναφέρουν επίσης την ανακάλυψη ενός απολιθώματος μηριαίου οστού στο ναό της Ήρας στη Σάμο, υποδηλώνοντας ότι τα οστά των «Ναιάδων» εκτέθηκαν στην Αρχαιότητα, όπως μαρτυρεί ο Αιλιανός.
Καλή και δημιουργική βδομάδα φίλες και φίλοι!
Πηγές:
Ειρήνη Α. Βοϊκλή
Βάσω Μαγγαναρη
Wikipedia
