16/05/2015
Ιστορικές αναφορές (Καλαποθάκης, 1996. Leroi Gurhan, 1990)
επισημαίνουν τη χρήση αρωμάτων κατά την αρχαιότητα για τον αρωματισμό ενός λατρευτικού
χώρου ή χώρου συνεστιάσεων. Οι αναφορές π.χ. στα μαντεία με την πνιγηρή από θυμιάματα
ατμόσφαιρα ή οι αίθουσες τελετών, μυστηρίων ή συμποσίων στις οποίες μυρωδικά από διάφορα
μέρη του τότε γνωστού κόσμου πλημμύριζαν την ατμόσφαιρα, βρίσκονται στα κείμενα πολλών
συγγραφέων της αρχαιότητας. Όπως ήδη επισημάναμε, τα οσφρητικά ερεθίσματα αφήνουν ισχυρές
και μακροχρόνιες μνημονικές εντυπώσεις. Το γεγονός αυτό, φαίνεται πως αξιοποιείται και στο
εκκλησιαστικό περιβάλλον όπου τα θυμιάματα αποτελούν μια από τις ‘πρώτες λατρευτικές ύλες’. Η
ευωδιά που διαχέεται στο ναό κατά την τέλεση ενός μυστηρίου π.χ., ‘το μύρον το εύοσμον’, δεν
αφήνει ανεπηρέαστο κανέναν πιστό αλλά αντίθετα, συμβάλλει αφενός στη δημιουργία ευχάριστης
ατμόσφαιρας όπου το λεπτό άρωμα ποικίλων ανθέων δημιουργεί μια γαλήνια ατμόσφαιρα γεμάτη
λαχτάρα για την προσμονή της ευωδιάζουσας Άνοιξης, η οποία συμβολικά αποτελεί προμήνυμα
ζωής, αισιοδοξίας και Ανάστασης ειδικότερα για τους χριστιανούς. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και σε
όλους τους λατρευτικούς τόπους, στα τεμένη, και στους ναούς κάθε θρησκείας και ιδιαίτερα των
αρχαίων ανατολικών όπου διεγείρονται όλες οι αισθήσεις ταυτόχρονα, ευθύς αμέσως μετά την
είσοδο στους χώρους αυτούς, ειδικά για όσους/όσες εισέρχονται για πρώτη φορά στη ζωή τους.
Αγάλματα, τοιχογραφίες, περικαλλή αρχιτεκτονήματα ή περίτεχνα σκεύη προσελκύουν την όραση
δημιουργώντας θαυμασμό. Μελωδικά ακούσματα τέρπουν την ακοή ενώ ευωδιές
θυμιαμάτων και
προσφορές λουλουδιών με έντονο άρωμα διαχέονται στην ατμόσφαιρα διεγείροντας ευχάριστα την
όσφρηση. Παράλληλα, η στιλπνότητα μέσω της αίσθησης της αφής από το ανυπόδητο πέλμα
δημιουργεί αισθήματα φιλοξενίας, ασφάλειας και θαλπωρής. Τέλος, η αίσθηση της γεύσης
διεγείρεται ευχάριστα καθώς οι πιστοί μεταλαμβάνουν μετέχοντας σε μια εκστατική τελετουργία
δοξολογικού χαρακτήρα.
Το εκκλησιαστικό πρότυπο αρωματισμού του κλειστού χώρου λατρευτικής διαβίωσης, όπου
συνευρίσκονται για ένα εύλογο χρονικό διάστημα αρκετές δεκάδες πιστών φαίνεται πως υιοθετεί
σήμερα και ο σύγχρονος τρόπος οργάνωσης του εργασιακού χώρου, του χώρου κατοίκησης, των
εμπορικών καταστημάτων. Η τάση αρωματισμού του χώρου τείνει να εξαπλώνεται σε δημόσια
καταστήματα, σε υπηρεσίες κ.ά. Η πολύωρη συνύπαρξη εργαζομένων στον ίδιο χώρο,
αναπόφευκτα δημιουργεί δυσοσμία. Μια τέτοια ατμόσφαιρα δεν συμβάλλει θετικά στην ανάπτυξη
ενός υγιούς επικοινωνιακού πλαισίου. Ένα δύσοσμο εργασιακό περιβάλλον π.χ., αποθαρρύνει τις
συνεργασίες μεταξύ των υπαλλήλων. Κάτι ανάλογο θα συνέβαινε και με ένα οικιακό περιβάλλον,
στο οποίο οι επισκέπτες δεν θα κοίταγαν παρά την ώρα να φύγουν. Αντίστοιχα, ένα εμπορικο-
οικονομικό περιβάλλον, όπως π.χ. ένα κατάστημα πώλησης αγαθών ή ένα τραπεζικό κατάστημα,
μπορεί να απωθήσει τους πελάτες, ενδεχομένως επειδή αυτοί θα το συνδέσουν με αρνητικούς
συνειρμούς και δυσάρεστα βιώματά τους. Αντίθετα, ένα καλά αερισμένο και αρωματισμένο
περιβάλλον προδιαθέτει θετικά στη σύναψη διαπροσωπικών σχέσεων, σχέσεων συνεργασίας και
αυξάνει αποδεδειγμένα την παραμονή των επισκεπτών ή πελατών σ’ αυτό (Μπίλλης, 1999).
Ειδικά για τον αρωματισμό των χώρων έχει αναπτυχθεί τεράστια χημική βιομηχανία αποσμητικών
με ποικίλα αρωματικά σκευάσματα για κάθε προτίμηση, επειδή έχει παρατηρηθεί ότι κάθε
άνθρωπος εκδηλώνει διαφορετική προτίμηση σε συγκεκριμένο τύπο αποσμητικού αρώματος, τον
οποίο βέβαια και επιλέγει. Το ίδιο συμβαίνει και με την επιλογή αρωμάτων για την αντιμετώπιση
των σωματικών δυσοσμιών, όπως είδαμε παραπάνω.
Αρωματισμός υλικών.
Αποτελεί κοινή αντίληψη το γεγονός πως η ευωδιά σχετίζεται με κάτι το
υγιές, το ευχάριστο, το υγιεινό,
το ασφαλές και ακίνδυνο για την υγεία και γενικότερα με θετικά
συναισθήματα σε αντίθεση με τη δυσοσμία η οποία αναδύεται συνήθως από τη φθορά και τη σήψη.
Έτσι, συνειρμικά, η ευωδιά συνδέεται με τη ζωή ενώ η δυσοσμία με το θάνατο. Αυτός ο συνειρμός
εξηγεί τους λόγους για τους οποίους η σύγχρονη αρωματοβιομηχανία και τα προϊόντα της γίνονται
παγκοσμίως ευπρόσδεκτα και επεκτείνονται εισχωρώντας ολοένα και σε περισσότερα
καταναλωτικά αγαθά.
Το αισθητήριο της όσφρησης συλλαμβάνει ευχάριστες οσμές τις οποίες συνδέει με χαρούμενες
καταστάσεις του παρελθόντος ή τις αποδέχεται ως πρωτόγνωρες. Κατά κάποιο τρόπο, τα αρώματα
λειτουργούν σαγηνευτικά καθώς όχι μόνο ελκύουν την προσοχή στις πηγές εκπομπής τους αλλά
παράλληλα επηρεάζουν αγοραστικά τον καταναλωτή. Στο εμπόριο π.χ. οι χώροι των καταστημάτων
αρωματίζονται, ενώ και τα ίδια τα εμπορεύματα αναδύουν μια ιδιαίτερη οσμή. Η μυρωδιά του
καινούριου ρούχου και του παπουτσιού είναι χαρακτηριστικές. Οι μυρωδιές στο τμήμα
απορρυπαντικών των πολυκαταστημάτων από καθαριστικά ή αποσμητικά για κάθε χώρο ή
αντικείμενο, είναι έντονες καθώς διαχέονται δεκάδες αρώματα ταυτόχρονα, τα οποία είναι χημικές
απομιμήσεις φρούτων, λουλουδιών ή βοτάνων για κάθε προτίμηση. Ενίοτε η τοξικότητα των
αρωμάτων αυτών αποτελεί πρόβλημα. Στο χώρο της καθημερινής διατροφής, διαχέονται έντονες
φυσικές ή τεχνικές οσμές ως προϊόντα ενίσχυσης της γεύσης, η οποία συλλειτουργεί με την
όσφρηση. Αρτοποιήματα και γλυκά, καφές, καπνός, βενζίνη, βιβλία, εφημερίδες, ποτά κ.π.ά., το
καθένα αναδύει ένα ξεχωριστό φυσικό άρωμα, μια ιδιαίτερη οσμή, η οποία είναι βέβαια εντονότερη
στο χώρο πώλησης του κάθε προϊόντος.
Κάθε χώρος έχει τη δική του ιδιαίτερη οσμή που εξαρτάται από τα αντικείμενα ή τα προϊόντα που
περιέχει. Κάθε άνθρωπος ή κάθε κατοικία μυρίζει διαφορετικά. Όμως, πόσο διαφορετική είναι η
ατμόσφαιρα μεταξύ κρεοπωλείων, ψαράδικων, φαρμακείων, νοσοκομείων, σχολείων, καφενείων,
βιβλιοθηκών, κέντρων διασκεδάσεως, χαρτοπαικτικών λεσχών, καταστημάτων ηλεκτρικών ειδών ή
αυτοκινήτων, κομμωτηρίων, ξενοδοχείων, αστυνομικών τμημάτων, στρατώνων, κυλικείων,
εστιατορίων, μέσων μεταφοράς κ.π.ά.; Υφίσταται διαφοροποίηση των οσμών σε κάθε χώρο ή
μήπως αυτή προκύπτει εξαιτίας της διαφορετικής οσφρητικής ικανότητας του καθενός; Μήπως,
τελικά, η ικανότητα αυτή δρα συμψηφιστικά στο μεγαλύτερο μέρος του ανθρώπινου πληθυσμού;
Είναι μόνο μερικά ερωτήματα τα οποία η σύγχρονη επιστήμη της νευροψυχολογίας μελετά,
προκειμένου να καταθέσει περισσότερες διαφωτιστικές απαντήσεις.
Στο χώρο της εκπαίδευσης, έχουν ήδη εισχωρήσει προϊόντα της αρωματοβιομηχανίας με στόχο,
φυσικά, την πώληση και το κέρδος. Γομολάστιχες με ποικίλα και ευχάριστα αρώματα, μαρκαδόροι
με αρώματα φρούτων, χαρτικά με αρώματα
ανθέων κ.ά. αποτελούν μερικά είδη γραφικής ύλης που
προσελκύουν την προσοχή των παιδιών, τα οποία ‘πείθουν’ τους γονείς τους να τα αγοράσουν
ανεξάρτητα από τη χρησιμότητα ή την καταλληλότητά τους. Στο χώρο του εμπορίου ηλεκτρικών
ειδών επιχειρείται –αν δεν έχει ήδη επιτευχθεί- η κατασκευή τηλεοράσεων και ηλεκτρονικών
υπολογιστών οι οποίοι, εκτός από εικόνα και ήχο, θα εκπέμπουν και οσμές εκτιμώντας ότι με τον
τρόπο αυτό ο θεατής ή ο χειριστής θα μπορεί να βιώνει πολυαισθητηριακά την ‘εικονική
πραγματικότητα’. Στο χώρο της αυτοκινητοβιομηχανίας έχει ήδη αξιοποιηθεί η ‘αρωματική
δύναμη’ προκειμένου να προσελκύσει το αγοραστικό ενδιαφέρον των πελατών για συγκεκριμένο
τύπο αυτοκινήτου του οποίου η καμπίνα αρωματίζεται κατάλληλα ώστε να δεσμεύσει την
προτίμηση του ενδιαφερόμενου αγοραστή.
Η χρήση της ‘αρωματικής δύναμης’ αξιοποιείται εξάλλου με τον πλέον κερδοφόρο τρόπο στα
προγράμματα αρωματοθεραπείας (aromatherapy), τα οποία «πουλάνε» αρώματα για ψυχική ευεξία
σε συνδυασμό με σωματική χαλάρωση και εκτόνωση από το καθημερινό άγχος (Mannich, 1999.
Rose, 1988). Επίσης, αξιοποιείται και στα αρώματα τα οποία χρησιμοποιούνται –μολονότι
ουσιαστικά απαγορεύεται- για τη σαγήνευση επιθυμητού ερωτικού ή ερωτικής συντρόφου, όπως
επισημάναμε (Roberts & Williams, 1992. Smith, 1992).
Αναμφίβολα, ο αρωματισμός των υλικών όχι μόνο υποδηλώνει πρόθεση αλλά επιπλέον συμβάλλει
και στη δημιουργία ενός επικοινωνιακού πλαισίου, συχνά προαπαιτούμενου για τη διαμόρφωση
διαπροσωπικών, εμπορικών ή ευρύτερα κοινωνικών σχέσεων απαραίτητων για την εξέλιξη του
πολιτισμού καθώς αντανακλούν σε ολόκληρο το φάσμα δραστηριοποίησης των ανθρώπων.
Από τις παραπάνω επισημάνσεις συνάγεται συμπερασματικά ότι η όσφρηση, ως αίσθηση που
συμβάλλει στην πραγμάτωση της μη λεκτικής επικοινωνίας, σχετίζεται αφενός με την προστασία
του ατόμου από βιολογικές απειλές και αφετέρου με την ανάπτυξη ψυχοσυναισθηματικών δεσμών.
Συνεπώς, εκτιμάται ότι η όσφρηση μπορεί να αξιοποιηθεί επικοινωνιακά σε διάφορα περιβάλλοντα
και ποικίλες περιστάσεις. Όπως αναφέρεται στις ενότητες για τον αρωματισμό του χώρου, των
υλικών και του σώματος, ήδη η παραγωγή και η χρήση χημικών οσφρητικών ερεθισμάτων έχει μπει
για καλά στην καθημερινή ζωή των καταναλωτών συμβάλλοντας συνειδητά στο πλαίσιο του
merchandising, του marketing και του promoting στην υπερκατανάλωση και συνεπώς στο κέρδος.
Η όσφρηση, δεν αξιοποιείται, όμως, μόνο στο εμπόριο για την αγοραπωλησία αγαθών και
προϊόντων. Αξιοποιείται ακόμη στη σύναψη διαπροσωπικών σχέσεων, στην υπογραφή συμφωνιών,
στην πολιτική και στη διπλωματία, στη διασκέδαση, στην επιθυμία διαμονής ή παραμονής σε
συγκεκριμένο χώρο κ.ά..
Η όσφρηση θα μπορούσε να αξιοποιηθεί κατάλληλα για καλύτερη προσαρμογή σε ποικίλα
περιβάλλοντα και μάλιστα σε χώρους όπου συνευρίσκονται πολλοί άνθρωποι, όπως π.χ. σε
δημόσιες υπηρεσίες, σε νοσοκομεία, σε άσυλα κ.ά. Θα μπορούσε να αξιοποιηθεί συστηματικά και
στο χώρο της εκπαίδευσης είτε ως ενισχυτικό μέσο στο πλαίσιο της πολυαισθητηριακής
πρόσκτησης της γνώσης είτε ως μέσο πρόσληψης αποσμητικού για λόγους αντιμετώπισης της
δυσοσμίας γεγονός που δημιουργεί θετικά συναισθήματα και συνεπώς έλκει τα παιδιά στο χώρο
μάθησης και εκπαίδευσης, εφόσον διαμορφώνεται κατάλληλο επικοινωνιακό περιβάλλον.
Θα μπορούσε, τέλος, να αξιοποιηθεί πιο συστηματικά και στο χώρο της υγιεινής του σώματος, της
αισθητικής και της υγείας ευρύτερα σε συνδυασμό με την εφαρμογή και άλλων όρων διασφάλισης
υγιεινών συνθηκών, όπως π.χ. ο καλός αερισμός, το συχνό πλύσιμο, το μασάζ κ.ά. Όπως είδαμε
παραπάνω, ολοένα και περισσότερες έρευνες στο χώρο αυτό αναδεικνύουν την ψυχοσωματική
θεραπευτική επενέργεια των αρωμάτων, ειδικότερα των φυσικών, τα οποία μπορούν αφενός να
εκτονώσουν το άγχος και αφετέρου να δημιουργήσουν αίσθημα ασφάλειας και σωματικής ευεξίας
προάγοντας, παράλληλα, διαπροσωπικές σχέσεις εμπιστοσύνης και συνεργασίας!
