17/09/2021
Lupus/ලූපස් රෝගය
"ලූපස්" යනු දිගු කාලීනව පවතින, ස්වයං ප්රතිශක්තිකරණ/ඔටෝ-ඉමියුන් රෝගයකි. එහිදී ව්යාකූල වන ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය විසින්, වෛරස හෝ විෂබීජ විනාශ කරනු වෙනුවට, ශරීරයේ නිරෝගී ෙසෙලවලට පහර දී හානි සිදු කරයි. මෙම ලූපස් නම් වූ ඔටෝඉමියුන් රෝගයේදී ඉහත ආකාරයට චර්මය, සන්ධි, අභ්යන්තර අවයව (හෘදය වකුගඩු ආදී) සහ තවත් ශරීර කොටස් ඉලක්ක වේ.
(...රෝගය පිළිබඳ මෙම තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇත්තේ වඩා හොඳින් රෝග පාලනය කරගැනීමට ඉවහල් වීම පිණිස බැවින්, එය ඉතා ධනාත්මකව අවබෝධයෙන් යොදාගැනීම වඩාත් සුදුසුය. එසේ ඉතා සාර්ථකව රෝග පාලනය කරගන්නා බොහෝ අය සිටින බවද සිහිපත් කර ධෛර්යමත් වියයුතුය.)
"ලූපස් රෝගය" ලෙස බොහෝ දෙනා හඳුන්වන්නේ "SLE-ලූපස්" වුවද, සැබැවින්ම ලූපස් රෝගවර්ග 4ක් ඇත.
("SLE-ලූපස්" යනු එයින් එක් වර්ගයකි.)
* Systemic Lupus Erythematosus (SLE) - ලූපස් වල වඩාත් සුලභ ආකාරයයි.
* Cutaneous Lupus - සමට පමණක් සීමා වන ලූපස් වර්ගයකි.
* Drug Induced Lupus - ඇතැම් බෙහෙත් නිසා ඇති වන "Lupus-like" රෝගයකි.
* Neonatal Lupus - ලූපස් ඇති කාන්තාවන්ගේ ළදරුවන්ට බලපාන දුර්ලභ තත්වයකි.
** Systemic Lupus Erythematosus (SLE)
(සිස්ටමික් ලුපස් එරිතිමැටෝසස්)
🌹SLE-ලූපස් යනු කුමක්ද?
බොහෝ දෙනා "ලූපස්" යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ මෙම SLE-ලූපස් වර්ගයයි. ඊට හේතු වන්නේ බහුලවම ඇති වර්ගය SLE-ලූපස් වීමයි. SLE මගින් ශරීරයේ විවිධ අවයව, පටක, සන්ධි, චර්මය, හෘදය වකුගඩු වැනි ඉන්ද්රිය හෝ පද්ධතිවල ප්රදාහය ඇති වේ. ව්යාකූල වූ ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය මගින් ප්රහාර එල්ලවන ෙසෙල වර්ගය අනුව, රෝග ලක්ෂණ වෙනස් විය හැක.
ලූපස් රෝගය සඳහා නිෂ්චිත ප්රතිකාරයක් නොමැති නමුත් වෛද්ය උපදෙස් හා ප්රතිකාර ක්රම නිසිආකාරව කරගැනීමෙන්, ඔටෝඉමියුන් (AIP) ආහාර රටාවකට අනුගතවීමෙන්, සහ සෞඛ්යසම්පන්න ලෙස ජීවන රටාවේ වෙනස්කම් කරගැනීමෙන් බොහෝදුරට රෝගය සාර්ථක ලෙස පාලනය කරගත හැකි වේ.
🌹SLE-ලූපස් යනු බරපතල රෝග තත්වයක්ද?
SLE සමහරවිට "mild" විය හැකි අතර මනා පාලනයකින් තොර වීමෙන් "බරපතල/fatal" විය හැකිය. මෙම රෝගයට විශේෂඥ වෛද්යවරයකු හෝ වෛද්ය කණ්ඩායමක් විසින් ප්රතිකාර කෙරේ. නිසි වෛද්ය ප්රතිකාර ගැනීම, ප්රවේශම් වීම, ටි්රගර්ස් (Triggers) වලින් වැළකීම, රෝගය පිළිබඳ නිසි දැනුමක් ලබා සිටිම, ආදිය මගින් ලූපස් ඇති පුද්ගලයින්ට තම දෛනික ක්රියාකාරීත්වය සහ ජීවන තත්ත්වය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩිදියුණු කරගත හැකිය.
🌹SLE-ලූපස් ඇතිවීමට හේතුව කුමක්ද?
ඒ සඳහා නිෂ්චිත හේතු නොදන්නා නමුත් පාරිසරික, ජාන සහ හෝමෝන සාධක, මානසික පීඩනය, විටමින් ඞී ඌනතාවය, සමඟ සම්බන්ධ ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ.
🌹SLE-ලූපස් රෝග ලක්ෂණ මොනවාද?
මෙහි රෝග ලක්ෂණ එක් එක් අයට වෙනස් විය හැකි අතර, ලක්ෂණ අඩු වැඩි වීමද සිදුවිය හැක. ඒ අනුව වඩාත් පොදුවේ පවතින ලක්ෂණ වන්නේ..
- සමේ ආසාදන (Skin rashes)
- මුහුණේ සමේ සමනලාකාර හැඩයෙන් රෝස පැහැ ගැන්වීම ( Butterfly rash)
- සන්ධි ඉදිමුම හා වේදනාව (Arthritis)
- හේතුවකින් තොර තෙහෙට්ටුව/අධික වෙහෙස (Fatigue)
- මඳ උණ (Low fever)
මෙහිදී රෝග ලක්ෂණ වැඩිකරවන යම් යම් දේ 'ටි්රගර්ස්' (Triggers) ලෙසත්, රෝග ලක්ෂණ ඇතිවන කාල 'ෆ්ලෙයාර්ස්' (Flairs) ලෙසත්, රෝග ලක්ෂණ නැතිවී යන කාල 'රෙමිෂන්' (remission) ලෙසත්, පොදුවේ හැඳින්වේ.
-අනෙකුත් රෝග ලක්ෂණ අතරට හිරු එළියට හෝ ෆ්ලොරසන්ට් ආලෝකයට සමේ ඇතිවන අධික සංවේදීතාව, මුඛ වණ, ආතරයිටිස්, පෙනහළු ආබාධ, හෘදයාබාධ, වකුගඩු ආබාධ, seizures, psychosis සහ රුධිර සෛල හා ප්රතිශක්තිකරණ අසාමාන්යතා ඇතුළත් වේ.
🌹SLE-ලූපස් හි සංකූලතා මොනවාද?
ලූපස් රෝගය, ජීවිතයට කෙටි කාලීන හා දිගු කාලීන බලපෑම් ඇති කළ හැකිය. කල් ඇතිව රෝග විනිශ්චය කිරීම සහ ඵලදායී ප්රතිකාර මගින් SLE හි හානිකර බලපෑම් අවම කර ගැනීමටත්, වඩා හොඳ ක්රියාකාරිත්වයක් සහ ජීවන තත්ත්වයක් ලබා ගැනීමටත්, අවස්ථාව සැලසේ. ප්රතිකාර මඳවීම, රෝග හඳුනාගැනීම පමාවීම සහ චිකිත්සක පිළිවෙත් නිසි ලෙස නොපිළිපැදීමෙන් SLE හි හානිකර බලපෑම් වැඩි විය හැකි අතර, වැඩි සංකූලතා සහ අවදානම වැඩි වේ. වයස අවුරුදු 15 සිට 44 දක්වා තරුණියන් අතර රෝග ලක්ෂණ වැඩි වශයෙන් දක්නට ලැබේ.
කෙසේ වෙතත් ඉක්මනින් රෝගය හඳුනාගෙන සාර්ථකව ප්රතිකාර සඳහා යොමු වීමෙන්, හානි අවම කරගත හැකි වනු ඇත.
🌹SLEලූපස් සහිත කාන්තාවකට නිරෝගී ගැබ් ගැනීමක් කළ හැකිද?
ලූපස් ඇති කාන්තාවන්ට ආරක්ෂිතව ගැබ් ගත හැකි අතර බොහෝ දෙනෙකුට සාමාන්ය ගැබ් ගැනීම් සහ නිරෝගී දරුවන් ලැබෙනු ඇත. කෙසේ වෙතත් ලූපස් රෝගය සහිතව ගැබ් ගන්නා සියලුම කාන්තාවන්ට “අධි අවදානම් ගැබ් ගැනීමක්” ඇතැයි සැලකේ. නමුත් නිරෝගී දරුවකු බිහිකිරීමට හැකියාවක්ද ඇත. SLE ප්රතිකාර සඳහා බරපතල අතුරු ආබාධ ඇති කළ හැකි ශක්තිමත් ප්රතිශක්ති-පීඩක ඖෂධ (immuno-suppressants) භාවිතා කිරීම අවශ්ය විය හැකි බැවින්, වැඩෙන කළලයන්ට හානි නොවීම සඳහා රෝගීන් ගර්භණී සමයට පෙර සහ ගර්භණී සමයේදී අවස්ථානුකූලව සලකා බලා වෛද්ය උපදෙස් ගතයුතුය.
🌹ලූපස් රෝගය විනිශ්චය කරන්නේ කෙසේද?
රෝග ලක්ෂණ තක්සේරු කිරීම (Clinical evaluation), ශාරීරික පරීක්ෂණය (Physical examination), එක්ස් කිරණ සහ විද්යාගාර පරීක්ෂණ (Lab tests & X-rays) භාවිතා කරමින් සුදුසුකම්ලත් වෛද්යවරයෙකු විසින් SLE රෝග විනිශ්චය කරනු ලැබේ. එහි මුල් රෝග ලක්ෂණ නිශ්චිත නොවන අතර වෙනත් රෝග වල රෝග ලක්ෂණ මෙන් පෙනෙන නිසා SLE රෝග විනිශ්චය කිරීම අසීරු වේ. රෝග විනිශ්චය අභියෝගාත්මක විය හැකි බැවින්, මුලින්ම රුමැටලොජි පිළිබඳ විශේෂඥ වෛද්යවරයකු හමුවීම වැදගත්ය.
🌹SLE වැළඳීමේ අවදානමක් ඇති අය?
ලූපස් රෝගය ළමා වැඩිහිටි ඔනෑම වයසක කෙනෙකුට වැළඳිය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, වයස අවුරුදු 15 සිට 44 දක්වා කාන්තාවන්ට, ගර්භනී කාන්තාවන්ට ලූපස් වැළඳීමේ හෝ වර්ධනය වීමේ වැඩි අවදානම පවතී. සෑම වයස් කාණ්ඩයකම පිරිමින්ට වඩා කාන්තාවන්ට ලූපස් අවදානම වැඩිව ඇත.
රෝග අවදානම ජනවාර්ගික වශයෙන්
කළු ජාතිකයින්, අප්රිකානු ඇමරිකානුවන්, හිස්පැනික්වරු, ලතින් ජාතිකයන්, ආසියානුවන් සහ ඇමරිකානු ඉන්දියානුවන් , ඇලස්කාවේ ස්වදේශිකයන් - සුදු / කොකේසියානු ජාතිකයින්ට වඩා පීඩාවට පත්ව සිටිති.
🌹SLEරෝගය ප්රවේණිගතව පවුල් තුළ තිබේද?
SLE සහිත බොහෝ අයට මෙම රෝගය ඇති පවුලේ සාමාජිකයන් නැති නමුත් සමහර අයට මෙම රෝගය පිළිබඳ පවුල් ඉතිහාසයක් ඇත. SLE සමඟ පවුලේ ආසන්නතම සාමාජිකයෙකු සිටින අයට සාමාන්ය කෙනෙකුට වඩා මෙම රෝගය සඳහා තරමක් වැඩි අවදානමක් ඇත.
🌹SLE රෝගයට ප්රතිකාර කෙරෙන්නේ කෙසේද??
SLE රෝගය යැයි සැක සහිත නම්, ඉක්මනින් රුමැටලොජි වෛද්යවරයෙකු හමුවීම වඩාත් නුවණට හුරුය. මෙම රෝගය ඉක්මනින් හඳුනාගෙන සාර්ථකව ප්රතිකාර සඳහා යොමු වීමෙන්, හානි අවම කර ගැනීමට හෝ ඉක්මනින් මැඩපවත්වා ගැනීමට ඉඩ ලැබෙනු ඇත. කල් පසුවන විට SLE රෝගයේදී බලපෑමට ලක්විය හැකි අවයව ගණන වැඩිවීම නිසා ප්රතිකාර කිරීම සඳහා බොහෝ විට විශේෂඥ කණ්ඩායම් ප්රවේශයක් නිරන්තරව අවශ්ය වේ.
බටහිර ප්රතිකාරවලට අනුව මූලික වශයෙන් ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතියේ ක්රියාකාරිත්වය වළක්වන immunosuppressant ඖෂධ වලින් සමන්විත වේ. SLE සඳහා ප්රතිකාර කිරීම සඳහා හයිඩ්රොක්සික්ලෝරොක්වීන් සහ කෝටිකොස්ටෙරොයිඩ් (උ.දා., ප්රෙඩ්නිසෝන්/ප්රෙඞ්නිසලෝන්) බොහෝ විට භාවිතා වේ.
මීට අමතරව ලූපස් රෝගීන්ට Sjogren’s syndrome, antiphospholipid syndrome, thyroiditis, hemolytic anemia, and idiopathic thrombocytopenia purpura වැනි වැනි අනෙකුත් ඔටෝඉමියුන් රෝගද වැළඳී ඇත්නම් ඒවාටද අමතර ප්රතිකාර කිරීම අවශ්ය වේ.
මිට අමතරව යෝග ව්යායාම, Autoimmune Protocol (AIP) ආහාර රටාව, භාවනා කිරීම, නිල ප්රතිකාර, විටමින් D ඇතුළු පෝෂණය ප්රශස්ත මට්ටමකින් තබා ගැනීම, හිරු එළියෙන් ආරක්ෂා වීම ආදියද සමහරුන්ට ඵලදායී විය හැකි නමුත් ඒ සියල්ල වෛද්ය අනුදැනුම සහිතව සිදුකිරීම සුදුසුය.
🌹SLE ලූපස් හැර ලූපස් රෝගයේ අනෙකුත් වර්ග
Cutaneous lupus (සමේ ලූපස්) - මෙහිදී සමේ තුවාල ආසාදන ඇතිවේ. මෙම වර්ගයේ ලූපස් ශරීරයේ ඕනෑම කොටසක සිදුවිය හැකි නමුත් සාමාන්යයෙන් සම හිරු එළියට නිරාවරණය වන තැන පෙනේ.
Drug-induced lupus - මෙම ඖෂධ මගින් ඇති කරන ලූපස්, SLE ලූපස් හා බොහෝදුරට සමාන වේ. සමහර ඖෂධ වලට අධික ලෙස ප්රතික්රියා කිරීමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස මෙය සිදු වේ. සාමාන්යයෙන් රෝග ලක්ෂණ ඇති වන්නේ ඖෂධයක් ආරම්භ කිරීමෙන් මාස 3 සිට 6 දක්වා වන අතර ඖෂධය නැවැත්වූ වහාම අතුරුදහන් වීමට ඉඩ ඇත.
Neonatal lupus -ළදරුවෙකු SLE සහිත මවකින් ස්වයංක්රීයව ප්රතිදේහ ලබා ගන්නා විට මෙම නවජ ලූපස් හට ගනී. සම, අක්මාව සහ රුධිර ගැටලු බොහෝදුරට මාස 6 කින් විසඳනු ඇත.
මෙම රෝගය පිළිබඳව සිංහල භාෂාවෙන් ඇති තොරතුරු ඉතා අඩුනිසා මෙම ලිපිය විශේෂයෙන්ම රෝගීන්ගේ භාරකරුවන්ගේ දැනුවත් වීම සඳහා සකසා ඇති අතර, රෝගය පිළිබඳ දැනට සොයාගෙන ඇති කරුණු හා පවතින නවීනතම තොරතුරු දැන සිටිම රෝග පාලනයේදී ඉතා වැදගත්විය හැක. එමෙන්ම රෝගියා බියපත් වීම හෝ දුකට පත්වීම හැකිතාක්දුරට වලක්වාගත යුතු බව කරුණාවෙන් සලකන්න. මෙම රෝගය වැළඳී ඇති අය ලොවපුරා බොහෝ දෙනෙක් සිටින අතර ඉන් බහුතරය ඉතා හොඳින් රෝගය මැඩපවත්වාගෙන සිටින බවද සිහිපත් කළ යුතුය.
