28/04/2023
Lớp 12, thầy môn văn dạy cho chúng tôi:
“Ngô sinh dã hữu nhai, nhi tri dã vô nhai.
Dĩ hữu nhai tùy vô nhai, đãi dĩ.”
“Đời người có giới hạn, cái biết thì không giới hạn,
Lấy cái hữu hạn đuổi theo cái vô hạn làm sao được.”
Học trò lười yêu câu này lắm, nhưng không thể làm theo. Lúc đó chúng tôi đang học và học, ngày đêm thi cử đuổi mình, và mình đuổi cái vô hạn.
Nhưng về sau, dù không còn bị thi cử đuổi, chúng tôi vẫn cứ đuổi mãi cái biết: cái gì cũng muốn biết, và không bao giờ đủ. Nhưng không phải sự tò mò nào cũng dẫn đến cái biết thật sự, phần lớn là ngược lại. Bên cạnh những chuyện hay hoặc quan trọng mình muốn biết, người ta cũng nhiều khi sợ chị bán rau biết trong hẻm nào có đánh ghen mà mình không biết, nên báo nào viết kiểu gì cũng bán được cho nhiều cách tò mò khác nhau. Thông tin đại chúng, thời cha tôi trẻ Sài gòn có lẽ có chừng 2 đài phát thanh và 3 tờ báo. Thời tôi trẻ có 1 đài truyền hình và khoảng 20 tờ báo. Thời con tôi trẻ có… à, mà thôi, đếm hôm qua tới giờ chưa xong được một phần trăm, nhiều nguồn thông tin quá.
Theo dòng chảy thì thông tin (information) được am hiểu đủ tường tận thì trở thành kiến thức (knowledge). Kiến thức, sau khi thấm nhuần tạo thành được một phương hướng sống thì trở thành sự minh triết (wisdom).
Khi chúng ta nhận quá nhiều thông tin không có tâm trí thì giờ nào để am hiểu, rồi cứ tiếp tục nhận thêm mãi, thì dòng chảy này bị nghẹt, tri thức chúng ta dễ chết ngộp trong vũng lầy.
Câu ở trên đầu bài là của Trang tử, còn dưới đây của T.S. Eliot:
“Where is the wisdom we have lost in knowledge?
Where is the knowledge we have lost in information?”
“Chúng ta đã để mất sự minh triết ở đâu giữa rừng kiến thức?
Chúng ta đã để mất kiến thức ở đâu giữa biển thông tin?”
Uống rượu một mình lúc gần tối (tâm trí hơi mơ màng mông lung một chút) tôi chợt nhớ lại, bên cạnh vài thứ xuyên suốt, không biết bao nhiêu thứ trong đời mình từng gọi là kiến thức hay ngay cả triết lý sống đã không còn nữa hoặc đã trở thành một nhầm lẫn. Vì tôi đã nghe người không biết, hoặc là họ cố ý nói sai; cũng có thể vì chính mình hiểu sai; vì thời đại, cuộc đời nay đã khác; hoặc đơn giản là mình đã khác,
Nhưng những thứ không còn là sự thật, những niềm tin dù phôi phai rồi vẫn đã cần thiết cho mình lớn lên trong những thời khắc khác nhau của cuộc đời. Biết đâu niềm tin cũng giống như cỏ: cỏ chỉ từng mọc (trong những điều kiện nhất định, và đã lớn hoặc đã tàn) hay không mọc, chứ không có cỏ sai hay cỏ đúng.
Trong biển thông tin hôm nay bao nhiêu là ý kiến, bao nhiêu là định kiến, bao nhiêu là lừa dối, thao túng, chưa kể những giới hạn của chính mình. Thật sự tôi đã bỏ cuộc việc tìm kiếm sự thật tuyệt đối. Dù có tìm ra, nó rồi cũng sẽ thay đổi.
Điều tôi vẫn sẽ mãi tìm không phải là một sự thật bất di nào, mà là sự tự do để chọn mình tin gì, yêu ai, không để đám đông quyết định.
Để sống, người ta cần tin và yêu thế giới ở những mức độ khác nhau, hãy lấy đủ số bạn cần. Có người phải đam mê nồng nàn mới hạnh phúc được, có người chẳng tin ai chỉ mua trà ngon uống một mình cũng đủ yên vui. Rồi còn bao nhiêu người ở lưng chừng đâu đó. Câu hỏi không phải là giữ lòng tin nơi con người ở chừng mực nào thì vừa, mà là lỡ khi nó đổ vỡ mình có đủ can đảm hay không: để chấp nhận đời có thể khác như mình tính, để mà đừng chết hoặc nếu có chết thì lại sống dậy xinh đẹp hơn xưa.
dmp
