22/02/2026
Viên Minh Tự và Đền Quan Triều - Dấu ấn linh thiêng giữa non nước Cao Bằng
Nằm giữa vùng đất được ví như "cảnh trí bồng lai" tại Tổ dân phố Đà Quận, Phường Thục Phán, quần thể di tích Chùa Viên Minh và Đền Quan Triều không chỉ là chốn tâm linh cổ kính mà còn là nơi lưu giữ những Bảo vật quốc gia quý giá, khắc ghi hào khí của các bậc tiền nhân.
Ngôi cổ tự trên đất "Rồng cuộn"
Tọa lạc trên một gò đất rộng tại Tổ dân phố Đà Quận, Chùa Viên Minh (hay còn gọi là Chùa Đà Quận) sở hữu vị thế đắc địa mà người xưa mô tả là vùng đất tựa con rồng, khí thiêng trong lành . Đây là một trong những ngôi chùa cổ nhất của Cao Bằng, có quy mô bề thế so với các cơ sở thờ tự khác trong vùng .
Theo tương truyền, chùa được khởi dựng từ thời Vua Lý Anh Tông (1138-1175) . Trải qua bao biến thiên của lịch sử, từng có giai đoạn hoang phế, nhưng ngôi chùa luôn được các triều đại chú trọng phục dựng. Cuối thế kỷ XVI, khi nhà Mạc đóng đô ở Cao Bình, chùa đã được trùng tu trên nền đất cũ . Đến thời Hậu Lê, chùa tiếp tục được mở rộng tiền đường và sửa sang phật điện .
Về kiến trúc, Chùa Viên Minh xưa được xây theo hình chữ "Đinh", hướng Tây - Bắc, gồm nhà đại bái (tiền đường), trung đường và phật điện 5 gian . Hiện nay, các gian tiền đường và trung đường được xây bằng gạch, mái lợp ngói âm dương với họa tiết "lưỡng long chầu nguyệt" uy nghiêm .
Không gian thờ tự bên trong mang đậm dấu ấn Phật giáo truyền thống với hệ thống tượng Thích Ca, Tam Thế Phật, tòa Cửu Long và tượng thập bát La Hán dọc hai bên hành lang . Đặc biệt, chùa còn lưu giữ các hiện vật quý như tượng Phật Bà Quan Âm ngồi thiền, tượng nghìn mắt nghìn tay cùng bốn câu đối sơn son thếp vàng .
Tiếng vọng ngàn năm từ "Thần chung" Bảo vật Quốc gia
Điểm nhấn đặc biệt nhất làm nên giá trị lịch sử của quần thể di tích này chính là hai quả chuông đồng cổ đúc từ năm 1611, niên hiệu Càn Thống triều vua Mạc Kính Cung . Cặp chuông này - một đặt tại Chùa Viên Minh, một đặt tại Đền Quan Triều - được coi là "thần chuông" thuộc loại lớn nhất Việt Nam và đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2016 .
Trên thân chuông khắc bài minh văn bằng chữ Hán, được ví như một áng thơ bốn chữ tuyệt hay, ca ngợi cảnh sắc hữu tình của châu Thạch Lâm, đất Đà Quận . Bài minh có đoạn tạm dịch đầy hào sảng: "Trời mở Nam Việt/Đất lập Cao Bằng... Thạch Lâm thế đẹp/Đà Quận đất thiêng" .
Những dòng khắc trên chuông không chỉ ghi lại quá trình trùng tu chùa của khanh hiền họ Lê giúp chúa bầu nhà Mạc, mà còn là nguồn tư liệu lịch sử quý giá minh chứng cho văn hóa và xã hội thời nhà Mạc tại kinh đô Cao Bình xưa .
Đền Quan Triều: Hào khí danh tướng Dương Tự Minh
Đối diện với Chùa Viên Minh, cùng chung một khuôn viên là Đền Quan Triều - nơi thờ danh tướng Dương Tự Minh, vị thủ lĩnh phủ Phú Lương thời nhà Lý .
Dương Tự Minh là người dân tộc Tày, quê ở Thái Nguyên. Ông là một danh tướng áo chàm hiếm có trong lịch sử khi hai lần được vua Lý gả công chúa (công chúa Diên Bình và công chúa Thiều Dung), phong làm Phò mã Đô úy . Cuộc đời ông gắn liền với những chiến công hiển hách bảo vệ biên cương phía Bắc. Điển hình là vào năm 1145, ông cùng quân sĩ đánh tan giặc Tống do Đàm Hữu Lượng cầm đầu, chém đầu tướng giặc, đem lại bình yên cho vùng biên ải .
Không chỉ giỏi cầm quân, ông còn là vị quan thanh liêm, chính trực, dám đương đầu với quyền thần tham lam để bảo vệ triều đình . Tại vùng đất Cao Bằng, ông cùng vợ là công chúa Thiều Dung (Hồng Liên) đã có công dạy dân trồng trọt, chăn nuôi, giúp dân an cư lạc nghiệp .
Sau khi ông mất, nhân dân thương tiếc tôn ông là Đức Thánh Đuổm hay Cao Sơn Quý Minh . Đền Quan Triều được xây dựng trên nền móng cũ từ thời Lý, hiện còn lưu giữ phần móng gạch vồ thời Mạc . Trong đền còn có gian thờ công chúa Hồng Liên, người vợ tào khang đã sát cánh cùng ông nơi biên ải .
Điểm hẹn văn hóa đầu xuân
Cả Chùa Viên Minh và Đền Quan Triều đều đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh vào năm 2008 . Hằng năm, lễ hội của cả hai di tích được tổ chức chung vào ngày mùng 8 và mùng 9 tháng Giêng âm lịch .
Phần lễ bắt đầu từ tối mùng 8 với nghi thức dâng hương, cúng tế trang trọng . Sang ngày mùng 9 là phần hội tưng bừng với các trò chơi dân gian như tung còn, đánh đu và các hoạt động văn nghệ sôi nổi . Đây là dịp để nhân dân địa phương và du khách thập phương về dâng hương cầu phúc, cầu an, tưởng nhớ công đức của tiền nhân và hòa mình vào không khí mùa xuân ấm áp trên vùng non nước Cao Bằng
Nằm giữa vùng đất được ví như cảnh trí bồng lai tại Tổ dân phố Đà Quận, Phường Thục Phán, quần thể di tích Chùa Viên Minh và Đền Quan Triều không chỉ là chốn tâm linh cổ kính mà còn là nơi lưu giữ những Bảo vật quốc gia quý g...