Tả Phìn Hồ là một vùng du lịch tọa lạc trên dãy Tây Côn Lĩnh, thuộc xã Nậm Ty - huyện Hoàng Su Phì - tỉnh Hà Giang; từ trục đường quốc lộ 2 Hà Nội - Hà Giang đến Ngã tư Tân Quang - Hoàng Su Phì rẽ trái 28 km đến trung tâm xã Nậm Ty, sau đó rẽ phải đi thêm 6 km nữa sẽ đến Tả Phìn Hồ.
Vị trí địa lý của Thôn Phìn Hồ: Phía Bắc giáp xã Thượng Sơn – huyện Vị Xuyên; Phía Đông giáp xã Tân Thành – huyện Bắc Quang; Phía Đông Bắc giáp xã Cao Bồ – huyện Vị Xuyên; Phía Nam giáp xã Thông Nguyên - huyện Hoàng Su Phì.
Tả Phìn Hồ có khí hậu quanh năm mát mẻ nhiệt độ trung bình từ 14 - 22 °C, độ ẩm thường xuyên trên 80%; mùa hè, nhiệt độ cao nhất là 24 °C vào ban ngày, 16 °C vào ban đêm; mùa đông, nhiệt độ chỉ khoảng 9-10 °C vào ban ngày, vào ban đêm nhiệt độ có thể hạ xuống 0 °C; thường xuyên có sương mù khô, năm 2014, có nhiều băng tuyết. Khí hậu nơi đây phù hợp với cây chè Shan tuyết và cây dược liệu đặc hữu như: Sâm Ngọc Linh, Thất Diệp Nhất Chi Hoa, Linh Chi đen, Hoàng Tinh đỏ, Tam Thất Hoang, Tổ Điểu, Mán Đỉa, đặc biệt rất nhiều Giảo Cổ Lam và Chè Dây.
3. Lịch sử
Khoảng hơn 1000 năm về trước, người Hán đã phát hiện ra vùng Tả Phìn Hồ nhờ việc tìm và khai thác gỗ Ngọc Am.
Khi đó, Tả Phìn Hồ là vùng núi rừng nguyên sinh, hoang sơ rất nhiều cây cổ thụ và chưa có người định cư. Năm 2016, Viện Y học bản địa Việt Nam và công ty TNHH Yên Bình cùng tiến hành dự án: “Phát triển nông thôn bền vững từ cây dược liệu, chè và du lịch bản địa". Viện Y học bản địa Việt Nam đã đầu tư nhà máy chế biến mỹ phẩm, chè vào dự án và mở rộng dự án thêm hạng mục du lịch dược liệu và du lịch công vụ.
4. Con người và văn hóa bản địa
Con người bản địa
Dân cư
Dân cư nơi đây thưa thớt với 34 hộ dân, 3 dân tộc thiểu số chính là người Dao, người H’mông và người Nùng sinh sống.
Về trồng trọt: người dân nơi đây chủ yếu trồng, bảo tồn chè Shan tuyết, thảo quả, trồng lúa trên ruộng bậc thang và thu hái dược liệu dưới tán rừng như Tam thất hoang, Lan kim tuyến, linh chi đen, tỏa dương, sâm ngọc linh; Về chăn nuôi: chăn thả các loại gia súc: dê, trâu, bò, gà đen cả xương tủy và lợn đen chủ yếu để tự cung tự cấp cho gia đình.
Trang phục
Trang phục của phụ nữ người Dao đỏ được thiết kế khá cầu kì, được thêu tay, màu của họa tiết chủ yếu là đỏ và đen, gắn nhiều họa tiết bằng bạc, trạm trổ tinh xảo; Trang phục phụ nữ người H’mông là áo váy thêu, trước đây được làm từ vỏ cây lanh in trên nền sáp ong, ngày nay đã được thay bằng các chất liệu nẹ, hiện đại hơn.
Ẩm thực
Do khí hậu lạnh người dân ở đây có thói quen ăn nhiều thịt để cung cấp năng lượng chống chọi lại giá rét, chủ yếu là thịt lợn đen, gà đen, dê, trâu; các món ăn của người bản địa thường rất đơn giản, chủ yếu các món xào luộc nướng, trong đó có các món đặc sắc như Thắng Cố Dê, Nậm Pịa Dê, Ếch xanh chiên giòn, thịt treo gác bếp, thịt chua lên men, dưa cải muối trong ống vầu.
Văn hóa bản địa
Văn hóa đặc trưng
Nhảy lửa cúng hồn: tiếng Dao gọi là “Pút tồng”. Bắt đầu là nghi thức cúng lễ xin phép tổ tiên, thần linh cho dân làng được tổ chức lễ nhảy lửa, và mời các vị thần linh nhập vào các chàng trai. Vì họ quan niệm rằng sức mạnh của thần linh sẽ che chở và bảo vệ họ không bị bỏng. Qua nghi lễ người Dao gửi gắm 3 mong muốn: đầu tiên là có sức khỏe - khỏe mạnh nên mới thử thách với lửa, không sợ lửa. Sau đó là phải làm trong sạch mình để đón các vị thần linh về. Cuối cùng thể hiện sự dũng cảm kiên cường của người Dao trước mọi khó khăn thử thách.
Liếm lưỡi cày nung đỏ: là một bài cúng giải hạn trừ tà, cầu bình an của người H'mông từ hàng nghìn năm. Bài cúng kéo dài khoảng 50 phút, đầu tiên thầy cúng sẽ sắp lễ gồm có một con gà trống, xôi và hương; tiếp theo thầy cúng bê liếm lưỡi cày nóng đỏ kết hợp với đi xung quanh gia chủ, cuối cùng là đưa chân trượt lên lưỡi cày.
Chợ Phiên Nậm Ty
Phiên chợ diễn ra vào ngày thứ 6 hàng tuần. Đối với đồng bào các dân tộc H'mông, Dao đỏ,.... sinh sống ở huyện Hoàng Su Phì thì chợ phiên Nậm Ty là một phiên chợ quan trọng. Đây không chỉ là nơi trao đổi, buôn bán các sản vật tự mà còn là nơi gặp gỡ, giao lưu giữa các dân tộc với nhau.
Các hàng hóa mà đồng bào các dân tộc mang tới khá đa dạng từ ngô, rau rừng, dao, cuốc, các loại gia súc đến đồ trang sức, quần áo dệt thổ cẩm có màu sắc sặc sỡ,... tất cả đều do họ tự làm ra. Ngoài ra, các tiểu thương từ vùng khác cũng đến đây để bày bán các vật dụng cần thiết và có phần hiện đại hơn như: nồi cơm điện, tivi, giày da,...
Sinh hoạt văn nghệ
Múa khèn: múa khèn mang một ý nghĩa sâu sắc đối với đời sống tinh thần của đồng bào H’mông. Đó chính là phương tiện giao tiếp của con người với thế giới tâm linh, là tâm hồn, là bản sắc của đồng bào dân tộc Mông.
Hát giao duyên: nét văn hóa không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Dao, giữa một đội nam và một đội nữ. Những câu hát rất mộc mạc dễ hiểu do người hát tự sáng tác, đó có thể là câu hát để tìm hiểu người bạn mới quen hay kể về cuộc sống sinh hoạt thường ngày, những điều mong ước, những tâm tư tình cảm khó giãi bày.
5. Cảnh quan thiên nhiên và chốn tâm linh
Tả Phìn Hồ với cảnh núi non hùng vĩ, hệ thống suối, thác nước hiểm trở, khí hậu mát mẻ, trong lành quanh năm.
Những hoạt động trải nghiệm tại các thắng cảnh thiên nhiên sau mỗi chuyến đi: Thưởng thức BBQ ngoài trời tại Thác Năng lượng; Thưởng trà Shan tuyết bên suối Phìn Hồ Xoang; Ngắm và chụp ảnh tại Thác 3 tầng, Thác Tổ ong, Thác ông Ánh; ngâm mình tại Thác Tắm tiên, ngắm hoàng hôn trên đỉnh Bành Bọ, thám hiểm Chợ Hán cổ, tắm xông hơi lá thuốc bí truyền của người dân tộc Dao,...hay có thể thỏa sức khám phá kho báu dược liệu với hệ thực vật bản địa vô cùng quý hiếm.
Thác Năng lượng
Thác nằm cách trung tâm Tả Phìn Hồ 2 km, cao khoảng 10 - 15m, có nhiều mỏm đá rộng, nhô cao, tiện cho du khách thưởng ngoạn, hòa mình vào thiên nhiên.
Thác Năng lượng được các nhà trắc địa khảo sát và đo đạc chỉ số Bovis 5.800 đến hơn 9000, cao gấp nhiều lần bình thường , rất tốt cho sức khỏe con người.
Đỉnh Bèng Bọ
Theo tiếng địa phương “Bèng” có nghĩa là "Đá", "Bọ" có nghĩa là "Đỉnh". Đỉnh nằm ở phía Bắc Tả Phìn Hồ, giáp với xã Thượng Sơn - huyện Vị Xuyên, có độ cao khoảng 1600 m so với mực nước biển. Từ trên đỉnh có thể nhìn bao quát cảnh vật của Tả Phìn Hồ và vùng lân cận, tận hưởng không khí thoáng mát, trong lành.
Miếu Thủ Tợi Mỉu
Phục vụ nhu cầu tâm linh về cầu tài lộc.
Người đời tương truyền rằng: khoảng hơn 1000 năm về trước có vị cận thần của vua Đường Chiêu Tông, một buổi sáng như thường lệ người hầu bê thau nước bằng đồng vào cho ông rửa mặt, bỗng ông thấy trong thau xuất hiện hình ảnh cây gỗ quý, có hình dáng đặc biệt (sau này gọi là cây Ngọc Am), vị cận thần này đã cho quân đi tìm theo hướng la bàn chỉ, sau nhiều năm ra sức tìm kiếm ông đã tìm được vùng đất có cây Ngọc Am đó chính là vùng đất Tả Phìn Hồ.
Người Hán liền sang khai thác gỗ Ngọc Am nhưng trong quá trình khai thác gặp nhiều bất trắc. Chặt một cây Ngọc Am thì đổ nhiều cây, những cây đổ xuống đều vỡ nổ thân cây, đi săn thú rừng thì xảy ra nhiều điều kỳ dị ngoài ý muốn nên người Hán đã lập nên miếu thờ Thủ Tợi Mỉu để cầu tài lộc. Họ dùng 3 hòn đá quây quanh một hòn đá mỏng, ống nhang, chén đựng nước và chén rót rượu đều làm bằng Vầu, từ đó người Hán đã khai thác Ngọc Am, săn bắt thú rừng thuận lợi họ còn lập ra chợ Hán để giao lưu buôn bán gỗ Ngọc Am.
Miếu Cụ Mao
Phục vụ nhu cầu tâm linh cầu an, cầu tự, cầu sức khỏe.
Câu chuyện được truyền lại cách đây hơn 400 năm, khi chưa có chính quyền, chưa có biên giới, vùng đất Tả Phìn Hồ có cụ Nùng Thị Mao - một thầy thuốc rất giỏi chuyên chữa bệnh cho người lao động, người nghèo khổ. Khi Cụ mất, để tưởng nhớ công ơn và cầu mong sức khỏe, an lành, khỏi bệnh, người dân đã lập một lán gỗ và một bàn đá thờ hương khói cho Cụ. Qua nhiều thế hệ, mọi người nơi đây truyền miệng nhau rằng: người bệnh thường xuyên đến đây thắp nhang, cầu Cụ phù hộ khỏi bệnh rất nghiệm và rất thiêng.
Tháng 4 năm 2016, Viện Y học bản địa Việt Nam thực hiện dự án tại đây đã chỉnh trang, đặt cây hương cho Cụ. Nhiều bệnh nhân đã đến cầu tự, cầu sức khỏe tại cây hương Miếu Cụ Mao cho rằng Miếu rất thiêng.
6. Vùng dược liệu và cây chè Shan tuyết
Vùng dược liệu
Có khoảng hơn 1000 loài thực vật bản địa trong đó có hơn 200 loài quý hiếm.
Viện Y học bản địa Việt Nam đã trồng dưới tán 100 ha dược liệu, phát triển ổn định; diện tích vườn ươm 1450m2 với 50 loài thực vật bản địa: Chàm Mèo, Thông Thảo, Thất Diệp Nhất Chi Hoa, Giảo Cổ Lam, D**g Riềng Đỏ, Tam Thất hoang, Ngải Tiên...đáp ứng nhu cầu sản xuất Mỹ Phẩm, Thuốc, Thực phẩm bảo vệ sức khỏe bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giải quyết công ăn việc làm cho người dân vùng Tả Phìn Hồ và các vùng lân cận, từng bước xóa đói, giảm nghèo, phát triển nông thôn bền vững.
Vùng chè Shan Tuyết
Trà Shan Tuyết: Shan là núi, tuyết là búp trà có lông măng trắng như tuyết, sinh trưởng tốt trong giá rét núi cao. Giống trà này phát triển tốt ở vùng núi cao trên 1200 m, do đó rất thích hợp trồng tại Tả Phìn Hồ. Người H’mông gọi là Trà tà xùa nghĩa là trà núi, người Dao gọi là trà Slím pè, nghĩa là trà búp trắng, ngoài ra còn gọi là trà Tiến Vua. Búp trà Shan Tuyết to, dài 3–6 cm, bụ bẫm, búp (tôm) có màu trắng bạc.
Cuối năm 2016, Viện Y học bản địa Việt Nam thực hiện dự án: “Phát triển nông thôn bền vững từ cây dược liệu và cây chè bản địa”, đã tiếp nhận 218 ha Trà Shan tuyết tại thôn Tả Phìn Hồ, Nậm Piên, Tân Thượng xã Nậm Ty, Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang. Đến nay, diện tích này đã tăng lên đáng kể phục vụ nhu cầu sản xuất chè, matcha tiêu thụ trong và ngoài nước.
