27/10/2021
Lang thang mùa nước nổi bận rày, mà nhớ những mùa nước nổi hào sảng năm xưa. Xin kể chút chuyện trà dư tửu hậu.
--------
THƯƠNG NHỚ NHỮNG MÙA CÁ ĐỒNG NƯỚC NỔI
QUỐC VIỆT
Giữa đồng nước nổi bên bờ sông Tiền, sông Hậu mênh mông, mà người dân giờ phải mua cá nuôi để làm khô, thậm chí ăn cơm hằng ngày ngay bên sông nước. Chuyện con cá đồng mùa nước nổi nhiều khẳm xuồng, ăn không hết, phải đổ đống cho thúi để làm phân bón, đã lùi vào ký ức thương nhớ một thời …
Kỳ 1:
CƠN GIẬN DỮ CỦA LÃO NGƯ
Chiều chập choạng chuyển tối, mấy ông lão đang cặm cụi giăng lưới trên cánh đồng cuối mùa nước nổi ở xã Thường Thới Tiền, huyện Hồng Ngự, Đồng Tháp, đứng trân trân tức giận nhìn các ghe ủi điện - tử thần của tôm cá - đang càn quét đồng nước. "Tụi tận diệt cá mú đó. Đã mần lưới cào mắt nhỏ lại thêm kích điện, không một con cá bự cá nhỏ nào thoát khỏi luồng ghe họ đi qua", ông Bảy Bé tức giận nói. Ánh mắt lão ngư vằn lên đỏ rực vì ráng đỏ chiều hôm hay vì cơn giận dữ của ông.
“HỔNG LẼ ĐÁNH NHAU?”
Nhờ xuồng ông Bảy Bé, tôi cố gắng bám theo chiếc ghe ủi điện, nhưng chỉ được một lát đã bị rớt lại phía sau. Chiếc ghe ủi điện máy mạnh, lớn gấp mấy lần chiếc xuồng nhỏ cũ kỹ của lão ngư. Ông Bảy Bé nói chính máy ghe đó được "độ" ra xung điện để tận diệt cá...
Ghìm máy, lão ngư tuổi 70 chịu thua chiếc ghe ủi điện càng lúc càng xa khuất. Nắng chiều dần tắt nhường chỗ cho bóng tối loang nhanh trên đồng nước nổi mênh mông. "Tụi nó chưa mần đâu. Giờ này mới chỉ đi dọ luồng và lo cơm nước thôi. Khuya khuya chúng mới làm và càn quét một lần cả mấy ghe, chớ không chỉ một chiếc. Tụi tui mà đi ít người, nói tới nói lui với tụi nó là cầm chắc đổ máu", ông Bảy Bé buồn bã nói.
Lặn lội đồng lũ suốt từ sáng đến giờ, ông gìa miệt Hồng Ngự, Đồng Tháp vẫn chưa kiếm nổi 3kg cá tạp ( cá nhỏ lẫn lộn các loại). Một ngày làm quá bèo bọt, chưa bằng 1/10, thậm chí 1/20 của của ông thời trai tráng... Từ đầu mùa nước nổi miền Tây đến giờ, ông già đã thay 7 dây lưới, tốn hơn 5 triệu đồng mà vẫn chưa được yên vì sự càn quét của đám “cá tặc” làm hư hỏng lưới của những ngư dân hiền lành .
Ông Bảy Bé mệt mỏi nói đêm hôm có sôi máu, muốn đánh nhau rồi “tới đâu thì tới” với bọn ghe cào điện cũng không được. Bởi họ thường đi một lần mấy ghe, toàn đám thanh niên liều lĩnh. Họ chỉ ngán chính quyền, chứ những ngư dân thân cô như ông Bảy Bé chả là cái đinh gì.
Mùa nước nổi, dài dọc theo các đồng nước Long An, Đồng Tháp, An Giang, đi đến đâu tôi cũng chứng kiến cảnh kẻ cười, người khóc này. Những chiếc ghe xuồng ủi điện, cào điện, dí điện, rồi lưới mắt nhỏ "12 cửa ngục" hoành hành khắp nơi.
Có người thấy tôi chĩa máy ảnh, liền lánh qua chỗ khác. Nhưng cũng có người vẫn thản nhiên như chuyện thường ngày. Chiếc bình ắcquy to đùng của bộ kích điện đeo nghênh ngang trên vai. Họ săn lùng, tận diệt cá khắp các kênh rạch, đồng nước như chốn không người. Nhiều nông dân làm nghề cá truyền thống cắm câu, giăng lưới bén, đặt lợp rất giận dữ, nhưng không làm được gì.
Một số người thì nhìn cảnh chướng mắt riết, rồi cũng tự trang bị bộ kích điện đi tận diệt cá y như họ, "bởi mình không mần thì người khác cũng mần, phải mần để kiếm chim trời cá nước mà ăn".
NHỚ MỘT THỜI CÁ KHẲM MUỐN CHÌM XUỒNG
Giờ kể chuyện cá tôm lềnh khênh ngày xưa, sắp nhỏ dễ nói lứa già cả chỉ sống bằng ký ức, khoái nổ chuyện bác Ba Phi. Nhưng sự thật chỉ vài thập niên trước, những "mùa nước nổi đẹp" ở miền Tây từng làm các ghe xuồng chở cá khẳm nặng đến mức phải đổ thả lại đồng.
Hồi tưởng ký ức đẹp một thời, ông Nguyễn Xuân Đinh, chủ nhà nghỉ QH ở thị trấn Sa Rài, huyện biên giới Tân Hồng, Đồng Tháp, kể với tôi rằng ông nhớ mãi có lần ông giăng chỉ 30 lưỡi câu, nhưng dính được 33 con cá trê, cá lóc, chạch lấu to bằng cùm tay trở lên.
Những người trẻ thời nay nói ông nổ chuyện vui như bác Ba Phi, nhưng sự thật 100%. Những con cá nhỏ ăn mồi dính lưỡi câu trước, cá lớn bơi qua táp cá nhỏ, thế là một lưỡi câu dính cả hai con cá.
Kể thời 1980, ông Đinh ở Sa Rài vẫn nhớ cảm giác sốc khi nhìn đâu cũng thấy cá. Mùa nắng, chúng xuống kênh rạch, ao đìa, người ta chỉ cần dùng tay quơ quào một lát đã bắt được cả thùng cá. Loại thùng sắt 20 lít mà dân đồng bằng dùng để đong lúa.
Ông Đinh vẫn chưa quên đã từng chứng kiến chỉ trong một buổi chiều hai thanh niên địa phương bắt được bảy tạ cá trong một lỗ pháo nhỏ từ thời chiến tranh. Cá nhiều đến mức không đủ thùng đựng, họ phải túm góc chiếu gánh về. Mà về đến nhà còn bị vợ la: “Khùng dữ thần thiên địa vậy cha nội? Ráng khiêng làm chi để rách mẹ nó chiếu. Sao không đổ bớt đi, tham đem về cho heo ăn cũng không hết”.
Cái câu "kén cá chọn canh" không biết phát xuất từ lúc nào, nhưng rất hợp cảnh hợp thời từ bận đó. Dân bắt cá đồng miệt này chỉ chọn các loại cá rô mề bự hay cá lóc, cá trê cổ tay trở lên. Còn cá nhỏ họ bỏ lại cho chúng tiếp tục sinh sôi nảy nở...
Một sáng ngày mưa dầm, tôi tình cờ gặp anh Lê Văn Lập, tức Bảy Lập, đang neo ghe cá dưới chân cầu Tân Công Chí, Đồng Tháp. Đứa bé co ro ngủ trong ghe. Vợ anh đang loay hoay bán mấy ký cá tạp mà họ vừa lưới được trong đêm. Mỗi ký cá nhỏ lộn xộn này được lái thu mua tại bờ kênh chỉ trên dưới mươi ngàn đồng để làm mắm.
Tính ra, cả đêm mày mò lạnh lẽo trên đồng nước nổi, đôi vợ chồng và đứa con nhỏ chưa kiếm đủ cá cho một ngày sống dù chỉ ở mức tối thiểu.
Chỉ cho tôi xem đôi bàn tay đen đúa chi chít vết sẹo từ tận hồi nào, Bảy Lập trầm ngâm kể: "Dấu vết trên bàn tay tui đều là do cá đó. Từ bận nhỏ xíu, tui đã theo tía má đi mần cá. Mà hồi đó cá nhiều quá. Chúng nhiều đến nỗi ngày đêm tôi lặn lội gỡ lưới riết bị lở loét hết cả tay. Vết cũ chưa lành, vết mới lại chồng lên, giờ cả hai bàn tay tui chỗ sẹo nhiều hơn chỗ liền da".
Bảy Lập kể bận xưa ba mình cũng bị vậy, nên ông từng khuyên con trai kiếm nghề khác trên bờ cho khô ráo, sạch sẽ hơn, tay chân cũng được lành lặn đàng hoàng. Tuy nhiên, người ngư dân già này đã không thể nhìn thấy được tương lai. Con cá đồng thời nay làm gì còn nhiều để mà đời con cháu ông được bắt đến lở loét tay!
Nhắc nhớ chuyện cá mú lềnh đồng năm xưa, ông Nguyễn Minh Nhị, nguyên chủ tịch tỉnh An Giang, kể những hình ảnh rất ấn tượng: "Cá bận đó nhiều đến mức lềnh đồng, đêm đêm nghe chúng quẫy nước chộn rộn như tiếng cơm sôi, ngủ không được". Cả đời gắn với An Giang và châu thổ sông Cửu Long, ông Bảy Nhị không nhớ mình đã trải qua bao nhiêu mùa nước nổi đẹp, mà người dân chỉ chọn cá ngon để ăn, còn cá dở thì vứt đi cho chó, cho heo ăn.
Ông cán bộ về hưu mải mê với sông nước phương Nam khề khà kể chuyện xưa: “Giờ ôn lại ký ức, sắp nhỏ dễ nói mình dóc bà cố, banh nhà lồng. Nhưng bận tụi tui còn trẻ, nhiều khi đi bắt cá lóc bự bằng cùm tay, cùm chân, chỉ để moi cái trứng bằng ngón tay để kho quẹt ăn cho đỡ ngán. Cá đâu mà nhiều quá quá xá binh thiên …”.
Tuy nhiên, những người rành rẽ miền Tây năm xưa, chắc chắn hiểu ông Bảy Nhị không hề nói dóc cho vui miệng. Dù mùa mưa hay nắng, đồng khô hay đồng ngập, dân miền Tây hồi đó không bao giờ biết đói. “Bởi cá tôm lềnh khênh từ sông rạch lên đồng làm sao mà đói được” như kiểu nói của ông Bảy Nhị.
Thậm chí, ông còn kể mình từng rất giận dữ khi mỗi mùa nước nổi bận thập niên 1990, 2000, đài truyền hình "đến hẹn lại lên" cứ phát mấy bài hát rên rỉ xót thương bà con miền Tây như "ôi nước lũ dâng cao, dâng cao theo bao nỗi sầu đau...". Ông nói: "Khóc lóc cái mẹ gì. Nước nổi miền Tây đâu giống lũ lụt miền Trung, miền Bắc. Tụi tui dưới này còn trông ngóng nước lên từng ngày. Mà ai dùng cái chữ lũ cũng trật lất. Miền Tây làm gì có lũ, chỉ có mùa nước nổi cho cá tôm, phù sa đổ về. Đồ nhà báo nhà biếc chỉ quen ngồi máy lạnh, biết khỉ khô gì".
Bận xa xưa đó, dân giăng lưới, đặt lọp, thả câu tính số cá mình kiếm được không phải bằng ký như bây giờ, mà bằng thùng, bằng thúng, thậm chí ghe xuồng, cho nên họ sống rất hào sảng, ăn bự nói lớn. Các tay bút nổi tiếng như Sơn Nam, Nguyễn Văn Hầu, Vương Hồng Sển kể chuyện con cá miệt đồng nước một thời nhiều đến mức phải đổ đống cho thúi để làm phân bón hoàn toàn là sự thật …
Nhưng đó là chuyện năm xửa năm xưa rồi!
-----------------------
Kỳ tới: Những mùa câu ở hạ nguồn
Chú thích ảnh:
-Ghe cào điện công khai trên đồng nước Hồng Ngự Ảnh QUỐC VIỆT
- Giăng lưới suốt đêm, nhưng các ngư dân hiền lành chỉ kiếm được mớ cá tạp nhỏ xíu Ảnh QUỐC VIỆT
